SHBA
LIGJI THEMELOR
Shpėrndarė nga Shėrbimi Informativ i Shteteve tė Bashkuara
Ambasada e Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės
Botimin e pajisi me parathėnie dhe shėnimet sqaruese J.U.Peltėson, kryetar i Kėshillit Amerikan pėr Arsimin dhe autor i librit "Tė kuptuarit e Kushtetutės".
Pėrshtatur me leje nga "The World Book Encyclopedia"
© 1986 World Book, Inc.
|
 |
Me shėnime sqaruese:
Kushtetuta e Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės
Kushtetuta e Shteteve tė Bashkuara paraqet ligjet themelore tė shtetit. Ajo vendos formėn e qeverisė kombėtare dhe pėrcakton tė drejtat dhe liritė e popullit amerikan. Nė tė renditen gjithashtu qėllimet e qeverisė dhe metodat e realizimit tė tyre. Kushtetuta u hartua duke synuar krijimin e njė qeverie tė fuqishme kombėtare pėr shtetet amerikane. Mė parė, udhėheqėsit e vendit e kishin ngritur qeverinė kombėtare nė bazė tė Neneve tė Konfederatės. Por Nenet e Konfederatės i njihnin pavarėsinė ēdo shteti. Krahas kėsaj, ato nuk mundėn tė realizonin bashkėpunimin e shteteve pėr zgjidhjen e problemeve kombėtare.
Pasi fituan pavarėsinė nė Luftėn Revolucionare (1775-1783), shtetet u ballafaquan me problemin e ngritjes sė njė qeverie nė kohė paqeje. Shtetet duhet tė vendosnin ligjin dhe rregullin, tė mblidhnin taksat, tė paguanin borxhet e mėdha shtetėrore dhe tė organizonin mbi baza ligjore tregtinė midis tyre. Ato duhet tė merreshin gjithashtu edhe me fiset indiane dhe tė hynin nė bisedime me qeveri tė tjera. Udhėheqėsit kryesorė si Xhorxh Uashingtoni dhe Aleksandėr Hamiltoni, filluan tė shqyrtonin krijimin e njė qeverie tė fuqishme kombėtare tė dalė nga njė kushtetutė e re.
Hamiltoni dha ndihmesėn e tij pėr thirrjen e njė kuvendi kombėtar, qė u mbajt nė Filadelfia tė Pensilvanisė nė vitin 1787, pėr rishikimin e Neneve tė Konfederatės. Por shumica e delegatėve nė kuvend vendosi hartimin e njė programi tė ri pėr qeverisjen e vendit, tė Kushtetutės sė Shteteve tė Bashkuara. Kushtetuta nuk krijoi thjesht njė bashkim shtetesh, por njė qeveri qė ushtroi pushtetin e saj drejtpėrsėdrejti mbi tė gjithė shtetasit. Kushtetuta pėrcaktoi gartė gjithashtu kompetencat e qeverisė kombėtare. Krahas kėsaj, ajo vendosi mbrojtjen e tė drejtave tė shteteve dhe tė ēdo individi.
LIGJI THEMELOR I SHTETIT
Kushtetuta pėrbėhet nga hyrja, 7 nene dhe 26 amendamente. Ajo krijon njė sistem federativ duke i ndarė kompetencat midis qeverisė kombėtare dhe qeverive shtetėrore. Ajo krijon gjithashtu njė qeveri tė balancuar kombėtare, duke e ndarė pushtetin nė tri degė tė pavarura: ekzekutive, legjislative dhe juridike. Dega ekzekutive zbaton ligjet, dega legjislative nxjerr ligjet, ndėrsa dega juridike i shpjegon ato. Dega ekzekutive e qeverisė kombėtare pėrfaqėsohet zakonisht nga Presidenti, dega legjislative nga Kongresi, ndėrsa dega juridike nga Gjykata e Lartė.
Kompetencat federative tė renditura nė Kushtetutė pėrfshijnė tė drejtėn pėr tė mbledhur taksat, pėr tė shpallur luftė dhe pėr tė kontrolluar tregtinė. Krahas kėtyre kompetencave tė ngarkuara apo tė shprehura (ato qė janė shprehur nė Kushtetutė), qeveria kombėtare ka edhe kompetenca tė nėnkuptuara (ato qė parakuptohen nga Kushtetuta). Kompetencat e nėnkuptuara i japin mundėsi qeverisė t'u pėrgjigjet nevojave tė ndryshme tė vendit. Kėshtu pėr shembull, nuk ėshtė nė kompetencėn e ngarkuar tė Kongresit qė tė shtypė kartėmonedha. Por njė kompetencė e tillė nėnkuptohet nė kompetencat e ngarkuara pėr tė huazuar dhe nxjerrė nė qarkullim monedha.
Ka edhe disa kompetenca qė Kushtetuta nuk ia jep qeverisė kombėtare, por qė nuk ua ndalon as shteteve. Kėto kompetenca tė veēanta i pėrkasin popullit ose shteteve. Kompetencat e shteteve pėrfshijnė tė drejtėn pėr tė nxjerrė ligje mbi shkurorėzimin, martesėn dhe shkollat shtetėrore. Kompetencat qė i pėrkasin popullit pėrfshijnė tė drejtėn pėr tė zotėruar pasuri dhe pėr t'u gjykuar nga njė juri. Nė disa raste, qeveritė kombėtare dhe shtetėrore kanė kompetenca qė i ushtrojnė njėkohėsisht bashkė, d.m.th. mund tė veprojnė tė dyja nivelet qeveritare. Nė rast mosmarrėveshjesh qeveria kombėtare ka pushtetin mė tė lartė.
Gjykata e Lartė ka pushtet tė prerė nė shpjegimin e Kushtetutės. Ajo mund tė shfuqizojė ēfarėdolloj ligji, federativ, shtetėror apo lokal, qė bie nė kundėrshtim me ndonjė pjesė tė Kushtetutės.
NEVOJA PĖR KUSHTETUTĖN
Qeveria e dalė nga Nenet e Konfederatės nuk ishte plotėsisht nė gjendje tė qeveriste shtetin e ri. Kėshtu pėr shembull, asaj i mungonte njė degė ekzekutive dhe njė sistem gjykatash kombėtare. Ajo nuk mundi tė drejtonte tregtinė midis shteteve, as tė tatonte shtetet apo shtetasit e tyre. Ajo nuk ishte veēse njė kuvend i pėrfaqėsuesve tė 13 shteteve tė pavarura.
Nė vitin 1783, pas Luftės Revolucionare, vendi hyri nė njė periudhė rrethanash tė paqėndrueshme tregtare e politike. Aleksandėr Hamiltoni me pėrkrahėsit e tij nuk do tė kishin qenė aq tė suksesshėm nė fushatėn e tyre pėr njė kushtetutė tė re, sikur gjendja tė kishte qenė mė e mirė. Disa historianė i kanė pėrshkruar me ngjyra shumė tė errėta vėshtirėsitė e republikės sė re. Megjithatė pa dyshim qė pas vitit 1783, gjendja u keqėsua pandėrprerė. Ēdo shtet vepronte pothuajse si vend i pavarur. Secili i drejtonte punėt ashtu siē e shikonte tė pėrshtatshme, pa treguar shumė interes pėr nevojat e republikės. Shtetet qarkullonin njė sėrė monedhash tė ndryshme, shumica e tė cilave kishin vlerė tė ulėt. Shtetet fqinje tatonin maltrat e njėri-tjetrit. Britania e Madhe nuk pranoi tė rihapte kanalet e tregtisė prej tė cilave varej mbarėvajtja ekonomike e kolonive. Legjislaturat shtetėrore nuk pranonin tė paguanin borxhet qė kishin marrė gjatė Luftės Revolucionare. Shumė shtete nxorrėn ligje qė u dhanė mundėsi debitorėve t'i shmangeshin pagimit tė detyrimeve.
E kegja mė e madhe ishte se pati edhe nga ata qė filluan tė mendonin pėr zgjidhjen me armė tė problemeve. Nė vitin 1786, nė perėndim tė shtetit Masėēusets, qindra fshatarė me nė krye kapitenin Deniėll Shejz u ngritėn kundėr geverisė shtetėrore nė Boston. Pėrfundimisht Rebelimi Shejz u shtyp nga forcat shtetėrore. Xhorxh Uashingtoni me disa udhėheqėsa tė tjerė dyshonin se mos kolonitė kishin ngritur krye mė kot kundėr Britanisė sė Madhe. Ata e ndjenė se kishte ardhur koha pėr t'i dhėnė fund trazirave tė tilla dhe pėr tė vendosur paqen e rregullin nėpėrmjet krijimit tė njė qeverie tė re kombėtare. Kėsaj qeverie tė re do t'i duhej tė ishte tepėr e fuqishme qė tė fitonte bindjen e popullit brenda vendit dhe respekt jashtė tij.
Nė vitin 1786, pėrfaqėsuesit e pesė shteteve u mblodhėn nė Enėpolis tė Merilendit. Ata propozuan qė shtetet tė caktonin delegatėt qė do tė mblidheshin nė Filadelfia pėr tė shqyrtuar rishikimin e Neneve tė Konfederatės. Kongresi e pranoi propozimin e bėrė dhe dha mendimin qė ēdo shtet tė zgjidhte delegatėt pėr njė kuvend kushtetues.
KUVENDI KUSHTETUES
Kuvendi pritej tė hapej mė 14 maj 1787. Por atė ditė nė Filadelfia kishte ardhur vetėm njė numėr i vogėl prej 55 delegatėve. Pėrfundimisht Kuvendi u hap zyrtarisht nė 25 maj, nė Sallėn e Pavarėsisė. Thirrjes pėr nė Kuvend i ishin pėrgjigjur vetėm dymbėdhjetė shtete. Rėud Ailėndi nuk pranoi tė dėrgonte delegatė, pasi ishte kundėr ndėrhyrjes sė qeverisė kombėtare nė punėt e tij.
Vetėm 39 prej 55 delegatėve e nėnshkruan Kushtetutėn e Shteteve tė Bashkuara mė 17 shtator 1787. Njėri prej nėnshkruesve ishte edhe Xhon Dikinsoni nga shteti Delėuer, i cili ndonėse e la Kuvendin, i tha delegatit Xhorxh Rid tė nėnshkruante nė emėr tė tij. Nėnshkrimi i Kushtetutės u bė nė praninė e sekretarit tė Kuvendit, Uilliam Xhekson. Midis delegatėve ishin disa prej njerėzve mė patriotė dhe mė me pėrvojė tė republikės sė re. Xhorxh Uashingtoni ishte kryetar i Kuvendit. Benxhėmin Frenklini pėrfaqėsoi Pensilvaninė nė moshėn 81 vjeēare. I madhėrishmi Aleksandėr Hamilton pėrfaqėsoi Nju-Jorkun. Me fjalimet, bisedimet dhe pėrpjekjet pėr kompromis, Xhejms Medisoni i shtetit Virxhinia mori titullin "Babai i Kushtetutės". Medisoni u tha delegatėve se po shqyrtonin njė program qė "do tė pėrcaktonte pėrgjithmonė fatin e geverisė republikane". Ai protokolloi diskutimet dhe vendimet e delegatėve.
Ndėr ata qė u morėm mė shumė me shkrimin e Kushtetutės sė re ishin Xhon Dikinson, Guverne Moris, Edmund Rendėllf, Roxhėr Shermėn, Xhejmz Uillson dhe Xhorxh Uaidh. Morisi ishte ndoshta delegati mė me influencė pas Medisonit dhe Uashingtonit. Atij i ishte ngarkuar detyra pėr tė formuluar sa mė bukur rezolutat dhe vendimet e Kuvendit. Nė tė vėrtetė, Morisi e "shkruajti" Kushtetutėn. Njė kopje origjinale e dokumentit ruhet nė ndėrtesėn e Arkivit Kombėtar nė Uashington, D.C.
Nė Kongres nuk morėn pjesė disa prej figurave tė rėndėsishme tė kohės. Xhon Edėmsi me Tomas Xhefėrsonin nuk ishin tė pranishėm, pasi ishin me detyra tė tjera qeveritare. Semjuėll Edėmsi dhe Xhon Xhei nuk arritėn tė zgjidheshin delegatė nga shtetet e tyre. Pas zgjedhjes sė tij delegat, Petrik Henri nuk pranoi tė shkonte, pasi ishte kundėr zgjerimit tė pushtetit tė qeverisė kombėtare. Tre anėtarėt kryesorė tė Kongresit, Elbrixh Gerri, Xhorxh Mejson dhe Edmund Rendėllf, nuk pranuan ta nėnshkruanin Kushtetutėn, pasi nuk pajtoheshin me disa pjesė tė saj.
SFONDI I KUSHTETUTĖS. Gjatė punės pėr njė rend tė ri kushtetues, delegatėt nė Kuvend u mbėshtetėn shumė nė pėrvojėn e sė kaluarės. Ata rikujtuan shumė ngjarje tė rėndėsishme qė kishin ndodhur gjatė qeverisjes kushtetuese tė shteteve tb ndryshme, si pėr shembull: nxjerrja e dokumentit kushtetues anglez Magna Carta nė vitin 1215 dhe mbledhja e Asamblesė Pėrfaqėsuese tė Xhejmstaunit nė vitin 1619. Si shembuj formash kushtetuese tė qeverisjes sė vendit shėrbyen gjithashtu edhe disa prej kolonive amerikane Ato kishin tė meta, megjithatė kishin pėrparuar mė shumė se qeveritė e tjera tė kohės nė ndėrtimin e njė shogėrie tė lirė, ku vepronin ligjet.
Nė kohėn e Luftės Revolucionare, disa shtete amerikane vendosėn qeveri kushtetuese. Nė vitin 1777, Xhon Xhej nga Nju-Jorku kishte ndihmuar nė hartimin e njė kushtetute pėr shtetin e tij. Xhon Edėmsi nga Masėēusets kishte dhėnė ndihmesėn e tij pėr hartimin e kushtetutės sė Shtetit Masėēusets tė vitit 1780. Delegatėt e Kuvendit tė Filadelfias pėrmendėn shumė ide dhe shprehje nga kushtetutat e kėtyre shteteve dhe tė shteteve tė tjera.
Delegatėt dhanė edhe pėrvojėn e tyre nė Kuvend. Kėshtu, nė Kongresin e qytetit Ollbėni tė vitit 1754, Benxhėmin Frenklini kishte propozuar njė plan pėr bashkimin e kolonive nėn njė qeveri qendrore. Uashingtoni pėrmend shqetėsimet qė i kishin dalė nė kohėn e Luftės gjatė bashkėpunimit si komandant i pėrgjithshėm me qeverinė e dobėt tė Konfederatės. Pothuajse te gjithė delegatet e Kuvendit kishin qenė ushtarakė apo drejtues te qeverisė. Shpesh delegatėt nuk pajtoheshin pėr hollėsira, megjithatė tė gjithė njėzėri kėrkonin qė qeveria e re tė ishte tepėr e fuqishme nė drejtimin e vendit. Ata kėrkonin gjithashtu qė qeveria tė respektonte liritė e shteteve dhe tė popullit.
KOMPROMISET. Detyra pėr krijimin e njė qeverie tė re nuk u krye me shumė lehtėsi. Kishte raste kur Kuvendi rrezikohej tė mbyllej nga polemikat midis delegatėve. Kėshtu pėr shembull, pati mosmarrėveshje midis delegatėve tė shteteve tė mėdha dhe tė vogla pėr numrin e pėrfaqėsuesve nė legjislaturėn kombėtare. Shtetet e mėdha pėrkrahnin Planin Virxhinia, sipas tė cilit numri i pėrfaqėsuesve pėrcaktohej nga numri i popullsisė. Shtetet e vogla ishin pėr Planin Nju-Xhėrsi, sipas tė cilit tė gjithė shtetet duhet tė kishin numėr tė njėjtė pėrfaqėsuesish. Delegatėt e shtetit Kėnetikėt bėnė njė propozim qė e zgjidhi problemin. Plani i tyre parashikonte qė numri i pėrfaqėsuesve nė Senat tė ishte i barabartė, ndėrsa nė Dhomėn e Pėrfaqėsuesve ky numėr tė pėrcaktohej nė raport me numrin e popullsisė. Ky propozim u njoh me emrin Kompromisi Kėnetikėt ose Kompromisi i Madh.
Kompromiset zgjidhėn gjithashtu mosmarrėveshjet pėr ēėshtjen e skllavėrisė. Delegatėt e shteteve tė Veriut kėrkonin qė Kongresi tė kishte tė drejtė tė ndalonte tregtinė e huaj tė skllevėrve. Ndėrsa shumica e delegatėve tė shteteve tė Jugut nuk ishin pėr njė gjė tė tillė. Me kompromis u vendos qė Kongresit t'i ndalohej kontrolli mbi tregtinė e huaj tė skllevėrve deri nė vitin 1808. Njė kompromis tjetėr kishte tė bėnte me problemin se si do tė kryhej numėrimi i skllevėrve, prej nga ku do tė pėrcaktohej edhe numri i kongresistėve pėr ēdo shtet. Skllevėrit nuk konsideroheshin shtetas, ndaj edhe Kuvendi ra dakord qė tė numėroheshin vetėm tre tė pestat e tyre.
Delegatėt ranė dakord qė ēdo shtet tė mbante njė kuvend tė veēantė, ku te diskutohej dhe tė votohej pėr Kushtetutėn. Ata vendosėn gjithashtu qė sapo Kushtetuta tė ratifikohej (miratohej) nga nėntė shtete, do tė hynte nė fuqi dhe do te fillohej pastaj me formimin e qeverisė sė re.
RATIFIKIMI I KUSHTETUTĖS
Nuk kishin kaluar ende tre muaj nga dita e nėnshkrimit tė Kushtetutės, kur mė 7 dhjetor 1787 shteti Delėuer e ratifikoi atė. Nju-Hemshėr ishte shteti i nėntė qė bėri qė Kushtetuta tė hynte nė fuqi mė 21 qershor 1788. Megjithatė, baballarėt e Kushtetutės nuk ishin ende tė sigurtė nėse Kushtetuta do tė pranohej nga tė gjithė, derisa ajo u ratifikua edhe nga shtetet e rėndėsishme tė Nju-Jorkut dhe Virxhinias. Nė kėto dy shtete, si dhe nė disa tė tjera, kundėr Kushtetutės ishte krijuar njė opozitė e organizuar dhe e fortė. Ndėr ata qė u shprehėn kundėr ratifikimit tė saj ishin Ibrixh Gerri, Riēėrd Henri Li dhe Xhorxh Mejsoni.
Kundėrshtarėt kritikonin mospėrfshirjen nė Kushtetutė tė njė karte tė drejtash, pavarėsinė tepėr tė madhe tė presidentit dhe natyrėn aristokratike tė Senatit. Ata ishin gjithashtu tė mendimit se Kushtetuta i jepte Kongresit dhe qeverisė kombėtare kompetenca tė tepėrta. Ithtarėt e Kushtetutės mblodhėn rreth tyre pėrkrahės tė ratifikimit. Ata u njohėn me emrin Federalistė, ndėrsa kundėrshtarėt e tyre me emrin Antifederalistė. Tė dyja grupet i mbėshtetėn ietė e tyre nė gazeta, pamflete dhe nė diskutimet e bėra nė kuvendet pėr ratifikimin e Kushtetutės. Prej kėtyre grupeve lindėn partitė e para politike amerikane.
Virxhinia e ratifikoi Kushtetutėn mė 25 qershor 1788, ndėrsa Nju-Jorku mė 26 korrik. Nė janar tė vitit 1789, tė gjitha shtetet ratifikuese me pėrjashtim Nju-Jorkut, i kishin zgjedhur deputetėt ose nė legjislaturat e tyre, ose me votim tė drejtpėrdrejtė popullor. Mė 4 shkurt, zgjedhėsit caktuan Xhorxh Washingtonin President tė parė tė Shteteve tė Bashkuara. Kongresi i parė pas miratimit tė Kushtetutės u mbajt nė 4 mars, nė Nju-Jork. Uashingtoni e bėri betimin nė 30 prill. Karolina Veriore dhe Rėud Ailėndi nuk e miratuan Kushtetutėn e nuk morėn pjesė nė qeverinė e re, derisa Kongresi pranoi tė shtonte njė kartė tė drejtash.
KARTA E TĖ DREJTAVE
Nė disa shtete tė rėndėsishme, federalistėt mund tė mos e kishin arritur kurrė ratifikimin e Kushtetutės, po tė mos kishin premtuar se do tė mbėshtetnin amendamentet. Kėto amendamente u hartuan pėr mbrojtjen e tė drejtave tė individit nga ndonjė ligj i padrejtė qė mund tė nxirrej prej geverisė kombėtare. Shumica e kushtetutave qė kishin vepruar gjatė Revolucionit, kishin patur edhe nga njė deklaratė tė qartė pėr tė drejtat e njeriut. Shumica e amerikanėve mendonin se njė kushtetutė nuk mund tė quhej e plotė pa njė deklaratė tė tillė. Pėr hartimin e Deklaratės sė tė Drejtave tė vitit 1776 pėr shtetin Virxhinia, qė ėshtė karta e parė dhe mė e famshme e tė drejtave nė Shtetet e Bashkuara, ishte ngarkuar Xhorxh Mejsoni nga Virxhinia. Ai dhe Petrik Henri mund ta kishin penguar ratifikimin e Kushtetutės nė Virxhinia, nė qoftė se federalistėt nuk do tė pajtoheshin me kėrkesat e tyre pėr amendamente.
Propozimin e amendamenteve nė Kongres e priu Xhejms Medisoni. Ai propozoi 15 amendamente, prej tė cilave Kongresi pranoi 12, qė do t'i paraqiteshin shteteve pėr miratim gjatė proēesit tė shqyrtimit tė amendamenteve, tė pėrcaktuar nė nenin V tė Kushtetutės. Deri mė 15 dhjetor 1791, mjaft shtete kishin miratuar dhjetė prej dymbėdhjetė amendamenteve, pėr t'i pėrfshirė ato pėrgjithmonė nė Kushtetututė. Kėto amendamente njihen si Karta e tė Drejtave. Njėri prej dy amendamenteve tė pamiratuara kishte tė bėnte me numrin e anėtarėve tė Dhomės sė Pėrfaqėsuesve. Ai do ta kishte ndryshuar numrin e pėrfaqėsuesve nga jo mė shumė se njė pėrfaqėsues pėr ēdo 30 000 banorė, nė njė pėrfaqėsues pėr ēdo 50 000 banorė. Amendamenti tjetėr i pamiratuar parashikonte qė Kongresi tė mund tė mos i ndryshonte pagat e anėtarėve tė tij, derisa tė zhvilloheshin zgjedhjet e Pėrfaqėsuesve.
PĖRSOSJA E KUSHTETUTĖS
Pėr t'iu pėrgjigjur nevojave tė ndryshme tė Shteteve tė Bashkuara, me kalimin e viteve Kushtetuta ėshtė zgjeruar dhe pėrsosur mė tej. Xhejms Medisoni ka deklaruar: "Nė ndėrtimin e njė sistemi qė do tė dėshironim tė zgjaste nė shekuj, nuk duhet tė harrojmė ndryshimet qė do tė sjellin kėto shekuj." Kushtetuta u hartua pėr t'i shėrbyer interesave tė njerėzve, qofshin tė pasur apo tė varfėr, banorėve tė Veriut apo tė Jugut, fermerėve, punėtorėve dhe afaristėve.
Pasi hyri nė fuqi Kushtetuta, antifederalistėt pranuan humbjen dhe filluan pėrpjekjet pėr ta marrė pushtetin nė mėnyrė kushtetuese. Veprimtaria e tyre krijoi nė politikėn amerikane njė praktikė qė nuk ka ndryshuar qysh atėherė. Ka raste kur amerikanėt janė tė pakėnaqur me politikėn dhe praktikat qė ndjekin qeveritarėt. Megjithatė tė paktė janė ata amerikanė qė mund t'ia kenė iėnė fajin sistemit kushtetues, apo tė kenė qenė tė mendimit se njė kuvend i dytė kushtetues mund tė vendoste njė sistem mė tė mirė.
Delegatėt e Kuvendit Kushtetues kishin besim tė fortė nė sundimin e shumicės, megjithatė ata kėrkonin tė mbronin tė drejtat e pakicave nga ndonjė padrejtėsi e shumicės. Kėtė e arritėn duke bėrė ndarjen dhe balancimin e kompetencave tė qeverisė. Ndėr synimet e tjera kushtetuese bazė ishin: respektimi i tė drejtave tė individit dhe tė shteteve, udhėheqja nga vetė populli, ndarja e kishės nga shteti dhe epėrsia e qeverisė kombėtare.
AMENDAMENTET janė shtojca qė i janė bėrė Kushtetutės. Deri nė vitin 199l, Kushtetutės i ishin shtuar 26 amendamente. Ato mund tė propozohen nga dy te tretat e ēdo dhome tė Kongresit ose nga njė kuvend kombėtar qė mund tė thėrrasė Kongresi. Njė amendament bėhet pjesė e Kushtetutės pasi tė jetė ratifikuar nga legjislaturat e tre tė katėrtave tė shteteve ose nga kuvendet po nė tre tė katėrtat e shteteve. Kongresi vendos formėn e ratifikimit qė duhet pėrdorur dhe cakton kohėn gjatė sė cilės shtetet duhet tė shgyrtojnė ēdo amendament. Nė shumė raste, Kongresi ka caktuar njė periudhė shtatė vjeēare pėr njė shqyrtim tė tillė.
LIGJET i kanė dhėnė kuptim tė ri Kushtetutės. Delegatėt e Kuvendit Kushtetues e kishin tė qartė qė nuk do tė mund tė hartonin ligje pėr ēdo rast tė veēantė. Pėr kėtė arsye, ata i njohėn Kongresit tė drejtėn pėr tė nxjerrė ato ligje qė ishin "tė domosdoshėm dhe tė duhur" nė punėn e presidentit, Kongresit dhe gjykatave federative pėr plotėsimin e kompetencave tė garantuara nga Kushtetuta. Kėshtu Kongresi ka nxjerrė ligje pėr krijimin e organizatave tė tilla administrative si: Administrata Federative e Aviacionit dhe Shėrbimi Postar. Kongresi ka nxjerrė gjithashtu ligje pėr rregullimin e tregtisė midis shteteve, duke mundėsuar kėshtu kontrollin mbi shumė aspekte tė ekonomisė amerikane.
VENDIMET GJYQĖSORE. Gjyqtarėt federativė dhe shtetėrorė e zbatojnė Kushtetutėn nė shumė ēėshtje gjyqėsore. Gjykata e Lartė ka pushtet tė prerė nė shpjegimin e kuptimit tė Kushtetutės pėr ēfarėdo rasti tė veēantė. Ajo ka tė drejtėn e rishikimit juridik, d.m.th. ajo mund ta shpallė njė ligj si jokushtetues. Gjykata e Lartė e gėzon njė tė drejtė tė tillė kryesisht pėr shkak tė vendlimit tė marrė nga kryegjyqtari Xhon Marshėll nė ēėshtjen e Marbėrit kundėr Medisonit nė vitin 1803. Qysh atėherė, gjykata ka gjykuar si jokushtetues mė shumė se 90 ligje federative dhe qindra ligje shtetėrore.
VEPRIMTARIA PRESIDENCIALE. Presidentėt e fortė kanė ditur ta pėrdorin autoritetin e tyre duke nxjerrė nga fjalėt e thjeshta tė nenit II tė Kushtetutės pushtet tė madh presidencial. Tė tillė kanė genė presidentėt Xhorxh Uashington, Tomas Xhefėrson, Endru Xhekson, Ebrėhėm Linkoln, Thiėdor Ruzvelt, Udrou Uillson dhe Frenklin D. Ruzvelt. Presidenti Uashington pėr shembull, u bė figura kryesore nė punėt e jashtme. Linkolni e pėrdori pushtetin e garantuar nga neni i lartpėrmendur pėr tė ēliruar skllevėrit gjatė Luftės Civile (1861-1865).
TRADITA e ka bėrė Kushtetutėn elastike dhe i ka shtuar kompetencat e qeverisė kombėtare. Kėshtu pėr shembull, Kėshilli Presidencial u formua nė bazė tė nenit II, i cili e lejon presidentin tė "kėrkojė me shkrim mendimin e zyrtarit mė tė lartė tė ēdo dege ekzekutive, rreth ēfarėdo ēėshtjeje qė ka tė bėjė me detyrat e saj pėrkatėse..."
VEPRIMTARIA SHTETĖRORE DHE PARTIAKE. Kushtetuta cakton njė mėnyrė tė pėrgjithshme pėr zgjedhjen e Presidentit. Nė tė nuk pėrmenden partitė politike. Megjithatė ligjet shtetėrore dhe praktikat politike tė partive kanė bėrė qė nė ditėt tona sistemi kushtetues i votimit tė zhvillohet nė fushata dhe zgjedhje shumė tė gjalla.
Kushtetuta ėshtė pėrsosur vazhdimisht nėpėrmjet gjithė kėtyre metodave, duke iu pėrgjigjur kėshtu kėrkesave tė njė shogėrie nė zhvillim tė pandėrprerė. Megjithatė fryma dhe teksti i Kushtetutės nuk kanė ndryshuar. Njerėzit e ēdo brezi e kanė zbatuar atė nė rrugė, qė i janė dukur atyre tė pėrshtatshme.
Shtetari anglez Uilliėm E. Gledstėun e ka cilėsuar Kushtetutėn si "veprėn mė tė shkėlqyer qė mund tė ketė nxjerrė ndonjėherė mendja dhe vendosmėria njerėzore." Nė njė botė ndryshimesh dhe trazirash, populli amerikan nuk ka asgjė mė tė vyer se kėtė dokument tė madh. Nė faqet qė vijojnė, jeget teksti i plotė i Kushtetutės sė Shteteve tė Bashkuara, me shėnime sqaruese.
Teksti i plotė i Kushtetutės ėshtė paraqitur nė anėn e majtė, ndėrsa shėnimet qė sqarojnė kuptimin e disa pjesėve tė caktuara, ose qė pėrshkruajnė se si janė zbatuar nė praktikė disa pjesė tė caktuara, janė paraqitur nė anėn e djathtė. Kllapat katrore tregojnė pjesė qė janė ndryshuar ose hequr nga amendamentet.
KUSHTETUTA E SHTETEVE TĖ BASHKUARA TĖ AMERIKĖS
Ne, populli i Shteteve tė Bashkuara, me qėllim qė tė krijojmė njė bashkim mė tė pėrkryer, tė vendosim drejtėsinė, tė sigurojmė qetėsinė nė vend, tė sigurojmė mbrojtjen e vendit, tė nxisim mirėqenien e pėrgjithshme dhe tė sigurojmė tė mirat e lirisė pėr veten tonė dhe brezat e ardhshėm, caktojmė dhe vendosim kėtė Kushtetutė tė Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės.
NENI I
Paragrafi 1 I gjithė pushteti legjislativ qė caktohet kėtu, ushtrohet nga Kongresi i Shteteve tė Bashkuara, i cili pėrbėhet nga Senati dhe Dhoma e Pėrfaqėsuesve.
Paragrafi 2 Dhoma e Pėrfaqėsuesve pėrbėhet nga anėtarė qė zgjidhen ēdo dy vjet nga populli i shteteve tė veēanta. Zgjedhėsit nė ēdo shtet duhet tė plotėsojnė kushtet qė nevojiten pėr tė qenė zgjedhės i degės mė tė madhe tė legjislaturės shtetėrore.
Pėrfaqėsues nuk mund tė jetė askush qė nuk ka mbushur moshėn 25 vjeē dhe qė nuk ka qenė shtetas i Shteteve tė Bashkuara pėr shtatė vjet, si dhe qė pas zgjedhjes sė tij, nuk banon mė nė shtetin ku ėshtė zgjedhur.
Pėrfaqėsuesit dhe taksat e drejtpėrdrejta do tė shpėrndahen midis shteteve tė veēanta [tė cilat mund tė pėrfshihen nė kėtė Union, nė pėrputhje me numrin pėrkatės tė popullsisė. Ky numėr do tė pėrcaktohet duke i shtuar numrit tė pėrgjithshėm tė qytetarėve tė lirė, pėrfshirė kėtu ata qė kanė qenė tė detyruar tė shėrbejnė pėr njė periudhė vitesh dhe pėrjashtuar indianėt qė nuk janė taksuar, tre tė pestat e numrit tė pėrgjithshėm tė banorėve tė tjerė.] Numėrimi do tė bėhet brenda tre vjetėve pas mbledhjes sė parė tė Kongresit tė Shteteve tė Bashkuara, ndėrsa pastaj brenda ēdo periudhe dhjetėvjeēare, nė pėrputhje me ligjet e nxjerra. Numri i pėrfaqėsuesve nuk duhet tė jetė mė i madh se njė pėr 30 000 banorė. Megjithatė ēdo shtet duhet tė ketė tė paktėn nga njė pėrfaqėsues; derisa tė bėhet njė numėrim i tillė, shteti Nju-Hemshėr ka tė drejtė tė zgjedhė tre, Masėēusets tetė, Rėud Ailėnd dhe Providėns njė, Kėnetikati pesė, Nju Jorku gjashtė, Nju-Xhėrsi katėr, Pensilvania tetė, Delėueri njė, Merilendi gjashtė, Virxhinia dhjetė, Karolina Veriore pesė, Karolina jugore pesė dhe Xhorxha tre.
Nė qoftė se nė pėrfaqėsinė e njė shteti ka vende tė lira, organi pėrfaqėsues i pushtetit ekzekutiv tė tij urdhėron zhvillimin e zgjedhjeve pėr plotėsimin e kėtyre vendeve.
Dhoma e Pėrfaqėsuesve zgjedh kryetarin e vet dhe zyrtarėt e tjerė. Vetėm asaj i njihet e drejta tė ngrejė padi.
Paragrafi 3 Senati i Shteteve tė Bashkuara pėrbėhet nga dy senatorė pėr ēdo shtet, [tė cilėt zgjidhen nga legjislatura pėrkatėse,] pėr njė periudhė gjashtė vjeēare. Ēdo senator ka tė drejtėn e njė vote.
Menjėherė sapo tė mblidhet pas zgjedhjeve tė para, Senati duhet tė ndahet sa mė nė mėnyrė tė barabartė, nė tre grupe. Mandati i senatorėve tė grupit tė parė pėrfundon pas njė periudhe dyvjeēare, i senatorėve tė grupit tė dytė pas njė periudhe katėrvjeēare, ndėrsa i senatorėve tė grupit tė tretė pas njė periudhe gjashtėvjeēare, me qėllim qė njė e treta e tyre tė mund tė zgjidhet pas ēdo dy vjetėsh. [Nė qoftė se pėr shkak dorėheqjeje apo pėr ndonjė shkak tjetėr, jashtė legjislaturės sė ndonjė shteti krijohen vende tė lira, qeveria e atij shteti mund tė bėjė emėrime tė pėrkohshme deri nė sesionin e ardhshėm tė legjislaturės pėrkatėse, e cila bėn plotėsimin e tyre.]
Senator nuk mund tė jetė askush qė nuk ka mbushur moshėn 30 vjeē dhe qė nuk ka qenė shtetas i Shteteve tė Bashkuara pėr nėntė vjet, dhe qė pas zgjedhjes sė tij, nuk banon mė nė shtetin pėr tė cilin ėshtė zgjedhur.
Zėvendėspresidenti i Shteteve tė Bashkuara ėshtė president i Senatit. Ai ka tė drejtė vote vetėm nė ato raste kur votat ndahen nė mėnyrė tė barabartė.
Senati zgjedh drejtuesit e tjerė si dhe njė president pro tempore pėr ato raste kur nuk ėshtė i pranishėm zėvendėspresidenti, ose kur ai duhet tė kryejė detyrėn e presidentit tė Shteteve tė Bashkuara.
Vetėm Senati ka tė drejtė tė shqyrtojė rastet e padisė. Kur mblidhen pėr njė qėllim tė tillė, senatorėt bėjnė betimin ose premtimin solemn. Gjykimin e presidentit tė Shteteve tė Bashkuara e kryeson kryetari i Gjykatės sė Lartė. Askush nuk mund tė shpallet fajtor pa miratimin e dy tė tretave tė anėtarėve tė pranishėm tė Senatit.
Vendimi nė rastet e padive nuk duhet tė jetė mė i rėndė se shkarkim nga detyra, apo heqje e tė drejtės pėr tė mbajtur dhe ushtruar njė detyrė nderi, post tė besuar, apo detyrė pėr tė cilėn paguhesh nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara. Megjithatė, ai qė gjykohet fajtor, pėrgjigjet dhe nėnshtrohet pėrpara padisė, procesit gjyqėsor, gjykimit dhe ndėshkimit sipas ligjit.
Paragrafi 4 Koha, vendi dhe mėnyra e zhvillimit tė zgjedhjeve pėr anėtarėt e Senatit dhe tė Dhomės sė Pėrfaqėsuesve caktohen nga legjislatura e ēdo shteti tė veēantė. Megjithatė Kongresi mund t'i caktojė apo ndryshojė ato me ligj nė ēfarėdo kohe, [me pėrjashtim tė vendeve ku do tė zgjidhen senatorėt.]
Kongresi mblidhet tė paktėn njė herė nė vit, [dhe kjo mbledhje zhvillohet tė hėnėn e parė tė dhjetorit,] nė qoftė se nuk caktohet me ligj njė ditė tjetėr.
Paragrafi 5 Secila dhomė i gjykon vetė zgjedhjet, rezultatet e votimit dhe kushtet qė duhet tė pėrmbushin anėtarėt e saj pėr t'u zgjedhur. Shumica e anėtarėve tė ēdo dhome pėrbėn kuorumin, qė mund tė marrė vendime. Megjithatė edhe njė numėr mė i vogėl i tė pranishėmve mund ta shtyjė mbledhjen nga njėra ditė nė tjetrėn dhe mund t'i jepet e drejta ta bėjė tė detyrueshme praninė e anėtarėve tė tjerė me ato lloj formash dhe ndėshkimesh qė parashikon ēdo dhomė pėrkatėse.
Secila dhomė mund tė pėrcaktojė rregullat e zhvillimit tė punimeve, tė ndėhkojė anėtarėt e saj pėr sjellje tė parregullt dhe me miratimin e dy tė tretave tė anėtarėve tė saj, tė pėrjashtojė njė anėtar.
Secila dhomė mban njė procesverbal tė punimeve dhe herė pas here e boton atė, duke hequr ato pjesė qė sipas gjykimit tė anėtarėve tė saj, pėrbėjnė sekret. Me kėrkesėn e njė tė pestės sė tė pranishėmve, nė tė mund tė pėrfshihen gjithashtu edhe votat pro dhe kundėr tė anėtarėve.
Gjatė zhvillimit tė punimeve tė Kongresit, asnjėra prej dhomave nuk mund tė shtyjė pėr mė shumė se tre ditė kohėn e mbledhjes dhe tė ndryshojė vendin e zhvillimit tė saj, pa pėlqimin e dhomės tjetėr.
Paragraf 6 Senatorėt dhe pėrfaqėsuesit marrin shpėrblim pėr aktivitetin e tyre qė sigurohet me ligj dhe qė paguhet prej arkės shtetėrore tė Shteteve tė Bashkuara. Me pėrjashtim tė rasteve tė tradhtisė, kundėrvajtjeve dhe prishjes sė rendit publik, nė tė gjitha rastet e tjera, ata privohen nga arresti gjatė pjesėmarrjes nė njė sesion tė dhomave tė tyre pėrkatėse, gjatė rrugės pėr nė sesion apo gjatė kthimit prej tij. Ata nuk mund tė merren nė pyetje diku tjetėr pėr fjalime apo diskutime tė mbajtura nė dhomat ku bėjnė pjesė.
Asnjėri prej senatorėve dhe pėrfaqėsuesve nuk mund tė caktohet, gjatė kohės pėr tė cilėn ėshtė zgjedhur, nė ndonjė detyrė civile nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara, qė mund tė ketė lindur, apo qė gjatė kėsaj kohe, pėr tė mund tė jetė shtuar shpėrblimi. Asnjėri prej personave qė ka njė detyrė nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara, nuk mund tė bėhet anėtar i asnjėrės dhomė gjatė ushtrimit tė detyrės sė ngarkuar.
Paragrafi 7 Tė gjitha projektligjet pėr vėnien e taksave nxirren nga Dhoma e Pėrfaqėsuesve. Megjithatė Senati mund tė propozojė apo tė bashkėpunojė pėr amendamentet e kėtyre projektligjeve si dhe tė projektligjeve tė tjera.
Ēdo projektligj qė nxirret nga Dhoma e Pėrfaqėsuesve dhe Senati, pėrpara se tė kthehet nė ligj, i paraqitet presidentit tė Shteteve tė Bashkuara. Nė qoftė se e pranon, atėherė ai e nėnshkruan atė. Pėrndryshe ia kthen atė, bashkė me vėrejtjet e tij Dhomės qė e ka nxjerrė, e cila i shėnon vėrejtjet me hollėsi nė protokollin e saj dhe bėn rishikimin e tij. Nė qoftė se pas njė rishqyrtimi tė tillė, dy tė tretat e asaj Dhome nuk kanė kundėrshtime lidhur me miratimin e projektligjit, ai i dėrgohet bashkė me vėrejtjet e presidentit, Dhomės tjetėr ku shqyrtohet nė tė njėjtėn mėnyrė dhe, me miratimin e dy tė tretave tė kėsaj Dhome, kthehet nė ligj. Por nė tė gjitha kėto raste, votat e tė dyja dhomave pėrcaktohen nga numėrimi i votave pro dhe kundėr.
Emrat e personave qė votojnė pro dhe kunder regjistrohen nė protokollin pėrkatės tė ēdo dhome. Nė qoftė sė njė projektligj nuk dorėzohet nga presidenti brenda dhjetė ditėve (pėrjashtuar tė djelat) nga dita qė i ėshtė paraqitur atij, ai hyn nė fuqi njėlloj sikur tė ishte nėnshkruar prej tij, me pėrjashtim tė atyre rasteve kur me shtyrjen e punimeve tė tij, Kongresi e pengon dorėzimin e projektligjit, duke bėrė kėshtu qė ai tė mos njihet si ligj.
Ēdo urdhėresė, vendim, apo votim pėr tė cilėt kėrkohet miratimi i Senatit dhe Dhomės sė Pėrfaqėsuesve (me pėrjashtim tė ndonjė rasti kur shtyhen punimet) i paraqitet presidentit tė Shteteve tė Bashkuara dhe pėrpara se tė hyjė nė fuqi, miratohet prej tij; nėse nuk aprovohet prej tij, ai miratohet nga dy tė tretat e anėtarėve tė Senatit dhe Dhomės sė Pėrfaqėsueve, sipas rregullave dhe kufizimeve pėr rastet projektligjeve.
Paragrafi 8 Kongresi ka tė drejtė:
Tė vejė dhe tė mbledhė taksat, taksat doganore, tatimet dhe taksat e brendėshme, tė paguajė borxhet dhe tė sigurojė mbrojtjen e vendit dhe mirėqėnien e pėrgjithėshme tė Shteteve tė Bashkuara. Tė gjitha taksat doganore, tatimet dhe taksat brendėshme janė tė njėjta nė tė gjithė territorin e Shteteve tė Bashkuara;
Tė marrė kredi pėr llogari tė Shteteve tė Bashkuara;
Tė rregullojė tregtinė me vendet e huaja, midis shteteve tė ndryshme dhe me fiset indiane;
Tė caktojė njė rregull unik pėr dhėnien e nėnshtetėsisė dhe tė nxjerrė ligje unike pėr ēėshtjen e falimentimit nė tė gjithė Shtetet e Bashkuara;
Tė nxjerrė monedha, tė caktojė vlerėn e tyre dhe tė valutės sė huaj dhe tė pėrcaktojė standardet e peshės dhe tė gjatėsisė;
Tė marrė masa pėr ndėshkimin e atyre qė fallsifikojnė letrat me vlerė dhe monedhat nė Shtetet e Bashkuara;
Tė vendosė zyrat postare dhe rrugėt postare;
Tė nxisė pėrparimin e shkencės dhe tė artizanatit, duke i siguruar autorėve dhe shpikėsve pėr njė kohė tė kufizuar tė drejtėn e veēantė pėr botimet dhe shpikjet e tyre pėrkatėse;
Tė ngrejė gykata mė tė ulėta se Gjykata e Lartė.
Tė pėrcaktojė dhe tė dėnojė piratėritė dhe kundravajtjet nė ujėrat ndėrkombėtare dhe shkeljen e ligjeve tė vendeve tė tjera;
Tė shpallė luftė, tė lėshojė Letrat e Kundėrsulmit dhe tė nxjerrė urdhėresa pėr trajtimin e rasteve tė zėnies sė kundėrshtarėve nė tokė apo nė det;
Tė ngrejė dhe tė mbajė ushtri. Mjetet financiare pėr kėtė qėllim nuk sigurohen pėr njė periudhė mė tė gjatė kohe se dy vjet;
Tė ngrejė dhe tė mbajė Flotė Ushtarake Detare;
Tė nxjerrė ligje pėr drejtimin dhe kontrollin e Forcave Ushtarake Detare e Tokėsore;
Tė marrė masa pėr thirrjen e Forcave tė Mbrojtjes Territoriale pėr tė zbatuar ligjet e Unionit, pėr tė shtypur kryengritjet dhe zmbrapsur pushtuesit;
Tė marrė masa pėr organizimin, armatosjen e stėrvitjen e Forcave tė Mbrojtje Territoriale dhe pėr drejtimin e njė pjese tė tyre, qė mund tė pėrdoret nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara, duke i njohur shteteve tė drejtėn pėr tė emėruar oficerėt dhe stėrvitur Forcat e Mbrojtjes Territoriale sipas rregullave tė paracaktuara nga Kongresi;
Tė zbatojė ekskluzivisht legjislacionin pėr distriktin (qė nuk ka sipėrfaqe mė tė madhe se dhjetė milje katrorė), qė me lejen e shteteve tė veēanta dhe me pranimin e Kongresit bėhet selia e qeverisė sė Shteteve tė Bashkuara dhe tė ushtrojė tė njėjta kompetenca pėr tė gjitha territoret e blera me pėlqimin e legjislaturės sė shtetit pėrkatės ku do tė ngrihen fortifikimet, depot, arsenalet, kantjeret detare dhe ndėrtesa e tjera tė nevojshme;
Tė nxjerrė tė gjitha ligjet e domosdoshme dhe tė duhura pėr zbatimin e kompetencave tė mėsipėrme dhe tė tė gjitha kompetencave tė tjera qė i janė dhėnė qeverisė sė Shteteve tė Bashkuara, apo departamenteve ose zyrtarėve tė veēanta tė saj nėpėrmjet kėsaj Kushtetute.
Paragrafi 9 Emigrimi ose importimi i atyre personave qė secili prej shteteve ekzistuese i gjykon tė pėrshtatshėm, nuk mund tė ndalohet nga Kongresi pėrpara vitit 1808. Megjithatė pėr tė tilla importine mund tė vihen taksa qė nuk e kalojn shumėn dhjetė dollarė pėr ēdo person.
E drejta e urdhrit Habeas Corpus mund tė mos merret parasysh vetėm nė ato raste kur, pėr shkak kryengritjeje ose pushtimi, njė gjė tė tillė e kėrkon sigurimi publik.
Ndalohet nxjerrja e projektligjeve pėr heqjen e tė drejtave civile apo e ligjeve ex post facto.
Tatimi pėr frymė ose taksa [tė tjera tė drejtpėrdrejta] mund tė vihen vetėm nė raport me tė dhėnat e regjistrimit ose numėrimit tė popullsisė pėrpara vendosjes sė tatimit.
Ndalohet vėnia e tatimeve apo e taksave doganore mbi mallrat qė eksportohen nga cilido shtet i veēantė.
Ndalohet favorizimi nėpėrmjet rregulloreve tė tregtisė dhe tė tatimeve, i portit tė njė shteti ndaj porteve tė shteteve tė tjera; ndalohet gjithashtu detyrimi i anijeve i shkojnė apo kthehen nga njė shtet, pėr tė hyrė, pėr tė zhdoganuar ose pėr tė paguar taksat doganore nė njė shtet tjetėr.
Tėrheqja e parave nga arka e shtetit mund tė bėhet vetėm nė rastet e parashikuara me ligj. Herė pas here botohet njė pasqyrė dhe llogari e rregullt e tė ardhurave dhe shpenzimeve tė buxhetit tė shtetit.
Shtetet e Bashkuara nuk japin tituj fisnikėrie. Asnjė person qė ka njė post tė besuar apo detyrė pėr tė cilėn paguhet nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara, nuk mund tė marrė asnjė lloj dhurate, shpėrblimi, detyre ose titulli prej cilido mbreti, princi apo shteti tjetėr, pa pėlqimin e Kongresit.
Paragrafi 10 Asnjė shtet nuk lejohet tė hyjė nė njė traktat, aleancė apo konfederatė; tė lėshojė Letra Kundėrsulmi; tė presė monedha; tė emetojė kartėmonedha; ta bėjė shlyerjen e borxheve me mjete tė tjera pėrveē monedhave prej ari dhe argjendi; tė nxjerrė ndonjė projektligj pėr hegjen e tė drejtave civile, ligj ex post facto, apo ligj pėr hegjen e detyrimeve qė rrjedhin nga kontratat; ose tė japė tituj fisnikėrie.
Asnjė shtet nuk lejohet tė vejė kurrfarė tatimesh apo taksash doganore pėr mallrat e importit dhe tė eksportit pa pėlqimin e Kongresit, me pėrjashtim tė atyre rasteve kur njė gjė e tillė ėshtė tepėr e domosdoshme pėr zbatimin e rregullave tė kontrollit. Fitimi neto i tė gjitha tatimeve dhe taksave doganore tė vėna nga njė shtet pėr mallrat e importit dhe tė eksportit administrohet nga arka e shtetit e Shteteve tė Bashkuara. Tė gjitha rregullat e kėtij lloji i nėnshtrohen rishikimit dhe kontrollit tė Kongresit.
Asnjė shtet nuk lejohet qė pa pėlqimin e Kongresit, tė vejė ndonjė lloj takse doganore pėr tonazhin e njė mjeti transporti, tė mbajė trupa ose anije luftarake nė kohė paqeje, tė hyjė nė ndonjė marrėveshje ose pakt me njė shtet tjetėr ose fuqi tė huaj, ose tė futet nė luftė, pėrveē atyre rasteve kur mund tė jetė pushtuar vetė, ose kur mund tė kėrcėnohet nga njė rrezik i tillė i pashmangshėm, pėr tė cilin nuk duhet humbur kohė.
NENI II
Paragrafi 1 Pushteti ekzekutiv ushtrohet nga presidenti i Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės. Ai e mban kėtė detyrė pėr njė mandat katėr vjeēar dhe sė bashku me zėvendėspresidentin, i cili zgjidhet pėr tė njėjtėn periudhė, zgjidhen nė kėtė mėnyrė:
Secili shtet emėron sipas mėnyrės qė parashtron legjislatura e tij pėrkatėse, njė numėr deputetėsh tė barabartė me numrin e pėrgjithshėm tė senatorėve dhe pėrfaqėsuesve me tė cilėt ai pėrfaqėsohet nė Kongres. Deputet nuk mund tė zgjidhet asnjė senator, pėrfaqėsues apo person qė mban njė post tė besuar apo detyrė pėr tė cilėn paguhet, nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara.
[Deputetėt mblidhen nė shtetet e tyre pėrkatėse dhe votojnė me fletė votimi pėr dy persona, prej tė cilėve, tė paktėn njėri nuk duhet tė banojė nė tė njėjtin shtet me ata. Ata hartojnė njė listė me emrat e tė gjithė personave, pėr tė cilėt ėshtė votuar si dhe me numrin pėrkatės tė votave pėr secilin. Lista e nėnshkruar dhe e vėrtetuar, dėrgohet e vulosur nė selinė e qeverisė sė Shteteve tė Bashkuara, ku e merr nė dorė presidenti i Senatit. Presidenti i Senatit i hap listat nė praninė e Senatit dhe tė Dhomės sė Pėrfaqėsuesve. Pastaj bėhet numėrimi i votave. Personi me numrin mė tė madh tė votave bėhet president, nė qoftė se ky numėr pėrbėn shumicėn e numrit tė pėrgjithshėm tė deputetėve tė emėruar. Nė qoftė se njė shumicė tė tillė votash e ka fituar mė shumė se njė person dhe numri i votave ėshtė i barabartė, atėherė Dhoma e Pėrfaqėsuesve menjėherė zgjedh me fletė votimi president njėrin prej tyre. Nė qoftė se asnjėrl prej tyre nuk fiton shumicėn e votave, Dhoma e bėn zgjedhjen e presidentit duke votuar nė tė njėjtėn mėnyrė pėr pesė tė parėt e listė. Nė zgjedhjen e presidentit, numėrimi i votave bėhet nė bazė shtetesh. Kėshtu pėrfaqėsuesit e ēdo shteti kanė nga njė votė. Kuorumi pėr kėtė qėllim pėrbėhet prej njė ose mė shumė anėtarėsh nga dy tė tretat e shteteve, ku pėr tė bėrė zgjedhjen ėshtė e nevojshme shumica e tė gjitha shteteve. Nė ēdo rast, pas zgjedhjes sė presidentit, ai qė do tė ketė grumbulluar numrin mė tė madh tė votave tė deputetėve, bėhet zėvendėspresident. Por nė qoftė se me numėr tė barabartė votash ka dy apo mė shumė persona, atėherė zgjedhjen e zėvendėspresidentit e bėn Senati duke votuar me fletė votimi.]
Kongresi mund tė pėrcaktojė kohėn e zgjedhjes sė deputetėve dhe ditėn nė tė cilėn ata do tė japin votėn e tyre. Kjo ditė ėshtė e njėjtė nė tė gjithė Shtetet e Bashkuara.
Nė postin e presidentit mund tė zgjidhen vetėm shtetasit qė kanė lindur nė Shtetet e Bashkuara, ose ato persona qė nė kohėn e miratimit tė Kushtetutės kanė qenė shtetas tė Shteteve tė Bashkuara. Kėtė post nuk mund ta gėzojė askush qė nuk ka mbushur moshėn 35 vjeē dhe qė nuk ka banuar nė Shtetet e Bashkuara pėr 14 vjet.
Nė rastet e shkarkimit tė presidentit nga detyra, tė vdekjes, dorėhegjes ose paaftėsisė sė tij pėr tė ushtruar kompetencat dhe detyrat qė rrjedhin nga posti, ky funksion i kalon zėvendėspresidentit. Kongresi merr masa ligjore qė pėr rastet e shkarkimit, vdekjes, dorėheqjes ose paaftėsisė si tė presidentit, ashtu edhe tė zėvendėspresidentit, tė bėjė tė njohur se cili zyrtar do ta kryejė funksionin e presidentit derisa ai tė gjykohet pėrsėri si i aftė, ose derisa tė zgjidhet njė president tjetėr.
Nė periudha tė caktuara, presidenti merr pėr shėrbimet e tij njė shpėrblim, i cili as nuk rritet, as nuk pakėsohet gjatė gjithė periudhės pėr tė cilėn ėshtė zgjedhur. Gjatė kėsaj periudhe ai nuk merr asnjė lloj shpėrblimi tjetėr nga Shtetet e Bashkuara, apo nga shtetet e veēanta.
Pėrpara se tė fillojė nga detyra, presidenti bėn betimin ose premtimin solemn tė mėposhtėm: "Betohem (ose premtoj) solemnisht se do ta kryej me besnikėri detyrėn e presidentit tė Shteteve tė Bashkuara dhe do ta ruaj, mbroj dhe pėrkrah Kushtetutėn e Shteteve tė Bashkuara me tė gjitha aftėsitė e mia."
Paragrafi 2 Presidenti ėshtė komandant i pėrgjithshėm i Ushtrisė dhe i Flotės sė Shteteve tė Bashkuara, si dhe i Forcave tė Mbrojtjes Territoriale tė shteteve tė veēanta, kur ato mobilizohen nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara. Ai mund tė kėrkojė me shkrim mendimin e zyrtarit mė tė lartė tė ēdo dege ekzekutive rreth ēfarėdo ēėshtjeje qė ka tė bėjė me detyrat e saj pėrkatėse dhe krahas kėsaj, ka gjithashtu tė drejtė tė japė shtyrjen ose faljen e dėnimit pėr shkelje tė ligjeve tė Shteteve tė Bashkuara, me pėrjashtim tė rasteve tė padive.
Ai ka tė drejtė qė me kėshillėn dhe miratimin e Senatit tė nėnshkruajė traktate, me kusht qė dy tė tretat e senatorėve tė pranishėm tė japin pėlqimin e tyre. Ai emėron me kėshillėn dhe miratimin e Senatit, ambasadorėt, tė dėrguarit e posaēėm dhe konsujt, gjyqtarėt e Gjykatės sė Lartė dhe tė gjithė zyrtarėt e tjerė tė lartė tė Shteteve tė Bashkuara, emėrimet e tė cilėve kėtu nuk janė parashikuar dhe qė vendosen me ligj. Megjithatė sipas gjykimit tė ti), Kongresi mund t'ia besojė me ligj emėrimin e zyrtarėve mė tė ulėt, vetė presidentit, gjykatave apo kryetarėve tė departamenteve.
Presidenti ka tė drejtė tė bėjė emėrime pėr tė plotėsuar tė gjitha vendet e lira qė mund tė jenė krijuar gjatė periudhės sė pushimeve tė Senatit, duke bėrė emėrime qė vlejnė deri nė fund tė sesionit tė ardhshėrn.
Paragrafi 3 Ai informon herė pas here Kongresin pėr gjendjen e Unionit dhe i parashtron pėr shqyrtim masa, qė sipas gjykimit tė tij janė tė nevojshme dhe tė dobishme. Nė raste tė jashtėzakonshme, ai mund tė kėrkojė mbledhjen e tė dyja dhomave ose tė njėrės prej tyre dhe nė rast se ato nuk bien dakord pėr kohėn e mbledhles, ai mund ta shtyjė atė pėr njė kohė qė ai e shikon tė pėrshtatshme; pret ambasadorėt dhe tė dėrguarit e tjerė tė posaēėm; kujdeset pėr zbatimin me korrektėsi tė ligjeve dhe emėron nė detyrė tė gjithė zyrtarėt e lartė tė Shteteve tė Bashkuara.
Paragrafi 4 Presidenti, zėvendėspresidenti dhe tė gjithė zyrtarėt e tjerė civilė tė Shteteve tė Bashkuara shkarkohen nga detyra nė qoftė se paditen dhe dėnohen pėr tradhti, rryshfet ose krime dhe kundėrvajtje tė tjera tė larta.
NENI III
Paragrafi 1 Pushteti juridik i Shteteve tė Bashkuara ushtrohet nga njė Gjykatė e Lartė dhe nga gjykata mė tė ulėta pėr formimin e tė cilave Kongresi mund tė vendosė herė pas here. Gjyqtarėt, si tė Gjykatės sė Lartė ashtu edhe tė gjykatave mė tė ulėta, e ushtrojnė detyrėn pėr aq kohė sa e kryejnė atė pa tė meta dhe nė kohė tė caktuara marrin pėr shėrbimet e tyre pagė, e cila nuk mund tė zvogėlohet pėr kohėn gjatė sė cilės ata vazhdojnė ta ushtrojnė kėtė detyrė.
Paragrafi 2 Pushteti juridik shtrihet pėr tė gjitha rastet nė fushėn e drejtėsisė dhe tė ligjshmėrisė qė rrjedhin nga kjo Kushtetutė, pėr ligjet e Shteteve tė Bashkuara dhe traktatet qė janė nėnshkruar ose qė do tė nėnshkruhen nė tė ardhmen nė bazė tė kėtyre ligjeve; pėr tė gjitha rastet qė kanė tė bėjnė me ambasadorėt, tė dėrguarit e posaēėm dhe konsujt; pėr tė gjitha rastet e gjykatave qė ushtrojnė juridiksionin detar dhe per vetė kėtė juridiksion; pėr mosmarrėveshjet nė tė cilat Shtetet e Bashkuara pėrbėjnė njėrėn palė; pėr mosmarrėveshjet midis dy ose mė shumė shteteve, [midis njė shteti dhe shtetasve tė njė shteti tjetėr,] midis shtetasve tė shteteve tė ndryshme, midis shtetasve tė tė njėjtit shtet, qė kanė pretendime pronėsore pėr sipėrfaqe nė zotėrim tė shteteve tė tjera, si dhe midis njė shteti apo shtetasve tė tij dhe njė shteti tė huaj, [shtetasve ose subjekteve tė huaja.]
Pėr tė gjitha rastet qė kanė tė bėjnė me ambasadorėt, tė dėrguarit e tjerė tė posaēėm dhe konsujt, si dhe pėr rastet kur njė shtet i veēantė pėrbėn njėrėn palė nė njė gjykim, Gjykata e Lartė ushtron juridiksion fillestar. Pėr tė gjitha rastet e tjera tė lart-pėrmendura, Gjykata e Lartė ushtron juridiksion apelues si pėr ligjet, ashtu edhe pėr vendimet gjyqėsore, me pėrjashtim tė atyre rasteve dhe nė bazė tė atyre rregullave qė pėrcakton Kongresi.
Proēeset gjyqėsore pėr tė gjitha krimet, me pėrjashtim tė rasteve tė padive, kryesohen nga juria dhe zhvillohen nė shtetin ku ėshtė kryer krimi. Pėr ato raste kur krimi nuk ėshtė kryer brenda territorit tė njė shteti tė veēantė, proēesi gjyqėsor zhvillohet nė vendin apo nė vendet qė mund tė caktojė me ligj Kongresi.
Paragraf 3 Tradhti kunder Shteteve tė Bashkuara konsiderohen vetėm ato raste kur kundėr Shteteve tė Bashkuara zhvillohet luftė, ose kur bashkohesh me armiqtė e tyre duke i dhėnė ndihma dhe pėrkrahje. Askush nuk mund tė dėnohet pėr tradhti pa deponimin e dy dėshmitarėve pėr tė njėjtin akt tė kryer, apo pa pohimin e vetė tė akuzuarit nė gjyq tė hapur.
Kongresi ka tė drejtė tė shpallė dėnimin pėr tradhtinė. Dėnimi i dhėnė nuk ndikon nė lidhjet e gjakut, apo nė hegjen e tė drejtave civile tė tė dėnuarit, pas kryerjes sė afatit tė dėnimit.
NENI IV*
Paragrafi 1 Ligjet, dokumentet dhe vendimet gjyqėsore tė ēdo shteti tė veēantė gėzojnė nė ēdo shtet tjetėr besim dhe vlerėsim tė plotė. Kongresi mund tė pėrcaktojė nėpėrmjet ligjesh tė pėrgjithshme mėnyrėn e vėrtetimit tė kėtyre ligjeve, dokumenteve dhe vendimeve gjyqėsore, si dhe pasojat e tyre.
Paragrafi 2 Shtetasit e ēdo shteti tė veēantė gėzojnė tė gjitha tė drejtat dhe liritė e shtetasve tė shteteve tė tjera.
Njė person qė akuzohet nė cilindo shtet pėr tadhti, kundėrvajtje apo ēdo lloj krimi tjetėr dhe qė pėr t'iu shmangur gjykimit, largohet nė njė shtet tjetėr, me kėrkesėn e qeverisė sė shtetit prej nga ku ėshtė larguar, dorėzohet dhe i jepet pėr gjykim shtetit qė ushtron juridiksionin pėr krimin e kryer.
[Askush qė ėshtė i detyruar tė shėrbejė apo punojė nė njė shtet tė caktuar sipas ligjeve tė atjeshme dhe qė arratiset nė njė shtet tjetėr, nuk mund tė lirohet nga njė shėrbim apo punė e tillė nė bazė tė ligjeve dhe rregullave tė shtetit nė tė cilėn ndodhet. Ai dorėzohet nė qoftė se pala pėr tė cilėn ai shėrbente apo punonte, e kėrkon atė.]
Paragrafi 3 Shtetet e reja mund tė pranohen nga Kongresi nė kėtė Union. Por asnjė shtet i ri nuk mund tė formohet apo ngrihet brenda juridiksionit tė njė shteti tjetėr. Po ashtu asnjė shtet nuk mund tė krijohet nga bashkimi i dy apo mė shumė shteteve ose pjesėve tė shteteve, pa pėlqimin e legjislaturės sė shteteve tė interesuara dhe tė Kongresit.
Kongresi ka tė drejtė tė vendosė dhe tė nxjerrė tė gjitha ligjet dhe rregullat e nevojshme pėr respektimin e tėrėsisė territoriale dhe tė ēdo pasurie tjetėr tė Shteteve tė Bashkuara. Asnjė ligj nė kėtė Kushtetutė nuk do tė shpjegohet nė mėnyrė tė atillė, qė tė nxisė pretendimet e Shteteve tė Bashkuara apo tė ndonjė shteti tė veēantė.
Paragrafi 4 Shtetet e Bashkuara i sigurojnė ēdo shteti nė kėtė Union njė formė republikane tė qeverisjes sė vendit dhe mbrojnė secilin prej tyre nga pushtimi; ndėrsa me kėrkesėn e legjislaturės ose tė guvernatorit (kur legjislatura nuk mund tė mblidhet) tė atij shteti e mbrojnė atė edhe nga aktet e dhunės nė vend.
NENI V
Kongresi propozon amendamente pėr Kushtetutėn kur njė gjė e tillė gjykohet e nevojshme nga dy tė tretat e tė dyja dhomave, ose thėrret njė kuvend pėr parashtrimin e amendamenteve me kėrkesėn e legjislaturave tė dy tė tretave tė shteteve. Nė tė dyja rastet, nga pėrmbajtja dhe qėllimi i tyre, amendamentet vlejnė si pjesė pėrbėrėse e Kushtetutės pasi tė jenė ratifikuar nga legjislaturat e tre tė katėrtave tė shteteve, ose kuvendet nė po tre tė katėrtat e shteteve nė bazė tė formės sė ratifikimit qė pėrcakton Kongresi, me kusht se [asnjė amendament qė mund tė jetė bėrė pėrpara vitit 1808 nuk prek pikat 1 dhe 4 tė paragrafit 9 tė nenit 1, si dhe] asnjė shteti nuk i hiqet e drejta e barabartė e votės nė Senat, pa pėlqimin e vetė atij.
NENI VI
Tė gjitha borxhet dhe detyrimet qė janė nėnshkruar pėrpara hyrjes nė fuqi, tė kėsaj Kushtetute, pėrbėjnė tė njėjtin detyrim pėr Shtetet e Bashkuara nė kushtet e Kushtetutės sė re, si nė kushtet e Neneve tė Konfederatės.
Kjo Kushtetutė, bashkė me ligjet e Shteteve tė Bashkuara qė do tė nxirren nė zbatim tė saj, si dbe tė gjitha traktatet qė janė nėnshkruar apo qė do tė nėnshkruhen nė tė ardhmen, nė emėr tė Shteteve tė Bashkuara pėrbėjnė ligjin themelor tė vendit. Gjyqtarėt nė ēdo shtet tė veēantė i pėrmbahen atij pa marrė parasysh ndonjė ndryshim qė mund tė kenė kushtetuta apo ligjet e cilitdo shteti tė veēantė.
Senatorėt dhe Pėrfaqėsuesit e lart-pėrmendur, anėtarėt e legjislaturave tė shteteve tė veēanta dhe tė gjithė zyrtarėt e degėve ekzekutive dhe juridike si tė Shteteve tė Bashkuara, ashtu edhe tė shteteve tė veēanta, zotohen nėpėrmjet betimit ose premtimit solemn tė mbėshtesin kėtė Kushtetutė. Pėr marrjen e ēfarėdo detyre apo posti tė besuar nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara nuk vihet asnjėherė si kusht pėrkatėsia fetare.
NENI VII
Ratifikimi i bėrė nga kongreset kushtetuese nė nėntė shtete mjafton qė kjo Kushtetutė tė hyjė nė fuqi nė shtetet ratifikuese.
Hartuar nė kongresin kushtetues me miratimin e njėzėshėm tė shteteve tė pranishėm, mė 17 shtator nė vitin 1787 tė Zotit dhe nė vitin e dymbėdhjetė tė Shpalljes sė Pavarėsisė sė Shteteve tė Bashkuara. Pėr ta dėshmuar kėtė, kemi nėnshkruar emrat tanė:
Xh. Uashington, President dhe deputet nga shteti Virxhinia
Delėuer:
Xh. Rid, Ganing Bedfordi i Ri, Xhon Dikinson, Riēėrd Besėt, Xh. Brum
Merilend:
Xhejms Mėkhenri, Den i Shėn T. Xhenifėr, Deniėll Kerėll
Virxhinia:
Xhon Bler, Xhejms Medisoni i Ri
Karolina Veriore:
U. Blėunt, R. Dobs Speit, H. Uilliamson
Karolina Jugore:
Xh. Ratlixh, Ēalz Koutsuėrth Pinkni, Ēalz Pinkni, Piės Butlėr
Xhorxha:
Uilliam Fju, E. Bolduin
Nju-Hemshėr:
Xhon Langdon, Nikolas Gilman
Masėēusets:
Nethėneil Gorhėm, Rafės King
Kėnetikėt:
U. Semjuėll Xhonson, Roxhėr Sherman
Nju Jorku:
Aleksandėr Hamilton
Nju-Xhėrsi:
U. Livingstėun, Dejvid Brerli, U. Petėrson, Xh. Dejton
Pensilvania:
B. Frenklin, Tomas Miflin, Robt Mons, Xh. Klajmėr, T. Fitzsimėns, Xherėd Ingėrsėll, Xhejms Uillson, Gouv Moris
|
HYRJE
DEGA LEGJISLATIVE Tre nenet e para tė Kushtetutės e ndajnė pushtetin e qeverisė kombėtare tė Shteteve tė Bashkuara nė tre degė tė veēanta: (1) dega legjislative, e pėrfaqėsuar nga Kongresi; (2) dega ekzekutive, e pėrfaqėsuar nga Presiienti; (3) dega juridike, e pėrfaqėsuar nga Gjykata e Lartė. Kjo ndarje, qė quhet ndarja e pushtetit, ėshtė bėrė pėr tė parandaluar ushtrimin e pushtetit tė tepėrt nga cilado degė e qeverisė.
Nė nenin l thuhet se vetėm Kongresi ka tė drejtė tė nxjerrė ligje. Me kalimin e viteve, Kongresi ka ngritur agjensi tė ndryshme federative pėr tė nxjerrė rregulla dhe pėr t'i vėnė ato nė zbatim. Agjensi tė tilla janė pėr shembull: Komisioni Federativ Tregtar, Komisioni pėr Sigurimin e Mallrave tė Konsumit dhe Komisioni i Tregtisė midis Shteteve.
Kongresi i pėrbėrė nga dy dhoma ishte njė ndėr kompromiset mė tė rėndėnishme qė u arritėn nė Kuvendin Kushtetues. Shtetet e vogla nė Kuvend ishin pėr Planin Nju-Xhėrsi, sipas tė cilit ēdo shtet do tė kishte numėr tė njėjtė pėrfaqėsuesish. Ndėrsa shtetet e mėdha pėrkrahnin Planin Virxhinia, sipas tė cilit ēdo shtet do tė pėrfaqėsohej nė bazė tė numrit tė popullsisė. Sipas kompromisit tė arritur, pėr ēdo plan u zgjodh nga njė dhomė pėrfaqėsuesish.
DHOMA E PĖRFAQĖSUESVE Anėtarėt e Dhomės sė Pėrfaqėsuesve zgjidhen per njė periudhė dyvjeēare. Nė qoftė se njė person gėzon tė drejtėn e votės nė zgjedhjet e "degės mė tė madhe" tė legjislaturės sė tij apo tė saj shtetėrore, atėherė ai apo ajo gėzon gjithashtu tė drejtėn pėr tė votuar pėr anėtarėt e Kongresit. "Dega nė e madhe" quhet dhoma qė ka numrin mė tė madh tė anėtarėve. Tė gjitha shtetet me pėrjashtim tė Nebraskės, kanė legjislatura tė pėrbėra prej dy dhomash. Pėrsa i pėrket problemit se kush do tė votojė pėr ligjvėnėsit shtetėrorė, kjo varet plotėsisht nga shteti, i cili i pėrmbahet kufizimeve tė Kushtetutės dhe ligjit federativ, siē ėshtė pėr shembull, Dekreti mbi tė Drejtat e Votės i vitit 1965. Amendamentet XV, XIX, XXIV dhe XXVI i ndalojnė shtetet tė mohojnė apo tė kufizojnė tė drejtėn e shtetasve per tė votuar pėr shkak tė racės, seksit, mospagimit tė ndonjė takse, apo pėr arsye tė moshės, nė qoftė se personi ka mbushur tė paktėn 18 vjeē.
Secili shtet i pėrcakton vetė kushtet pėr vendbanim, duke iu pėrmbajtur kufizimeve Kushtetutės. Shumica e pėrfaqėsuesve banojnė jo vetėm nė shtetin, por edhe nė distriktin ku janė zgjedhur.
Kuptimin e kėtij paragrafi e kanė ndryshuar shumė si amendamentet, ashtu edhe rethanat e reja. Aktualisht ky paragraf parashikon: (1) caktimi i numrit tė pėrfaqėsuesve pėr ēdo shtet bėhet nė bazė tė numrit tė popullsisė sė po atij shteti; 2) Kongresi duhet tė kujdeset qė numėrimi i popullsisė sė Shteteve tė Bashkuara tė bėhet ēdo dhjetė vjet; dhe (3) ēdo shtet tė ketė tė paktėn njė pėrfaqėsues.
Shprehja "taksat e drejtpėrdrejta" nėnkupton taksat pėr frymė dhe pėr pasurinė. Amendamenti XVI i jep Kongresit tė drejtėn pėr ta taksuar individin nė bazė tė tė ardhurave tė tij dhe jo nė bazė tė numrit tė popullsisė sė shtetit nė tė cilin ai ndodhet. Megjithatė, shprehja e mėsipėrme ende e ndalon Kongresin te mbledhė ēfarėdolloj taksash tė drejtpėrdrejta, me pėrjashtim tė ndarjes sė tyre midis shteteve, nė bazė tė numrit tė popullsisė.
Nė pjesėn "tre tė pestat e numrit tė pėrgjithshėm tė banorėve tė tjerė", shprehja "e banorėve tė tjerė" nėnkuptonte skllevėrit zezakė. Duke qenė se skllavėria ka marrė fund, kjo pjesė e paragrafit nuk ėshtė mė kuptimplote.
Kėrkesa sipas sė cilės pėr ēdo 30 000 banorė nuk duhet tė ketė mė shumė se njė pėrfaqėsues, e ka humbur domethėnien e saj, pasi sot ka njė pėrfaqėsues pėr reth 519 000 banorė. Nė vitin 1929, Kongresi vendosi qė numri i pėrgjithshėm i pėrfaqėsuesve tė ishte 435.
Nė qoftė se nė Dhomėn e Pėrfaqėsuesve ka ndonjė vend tė lirė, guvernatori i shtetil duhet tė shpallė zgjedhje tė posaēme pėr plotėsimin e vendit. Megjithatė, nė qoftė koha deri nė zhvillimin e zgjedhjeve te ardhshme tė radhės ėshtė e shkurtėr, guvernatori mund tė lejojė qė vendi tė mbetet i lirė, pa patur nevojė pėr tė shpallur zgjedhje tė veēanta.
Dhoma e Pėrfaqėsuesve zgjedh njė zyrtar, qė quhet kryetar, pėr tė kryesuar mbledhjet. Vetėm kėsaj dhome i njihet e drejta tė ngrejė padi kundėr njė zyrtari. Rastet e padisė i shqyrton Senati.
SENATI Nė fillim nė Kushtetutė thuhej se dy senatorėt i zgjedh legjislatura e ēdo shteti tė veēantė. Por amendamenti XVII e ndryshoi kėtė ligj, duke i dhėnė tė drejtėn zgjedhėsve tė ēdo shteti pėr t'i zgjedhur vetė senatorėt e tyre.
Zgjedhja e senatorėve bėhet pėr njė periudhė gjashtėvjeēare. Njė e treta e senatorėve zgjidhet ēdo dy vjet, ndėrsa pjesa tjetėr prej dy tė tretash mbetet e pandryshuar. Njė organizim i tillė e ripėrtėrin Senatin, ndryshe nga Dhoma e Pėrfaqėsuesve, ku tė gjithė anėtarėt zgjidhen ēdo dy vjet. Amendamenti XVII e ndryshoi nėnyrėn e plotėsimit tė vendeve tė lira. Zgjedhjen e senatorit e bėn guvernatori, deri nė zgjedhjen e tij nga populli.
Pėr tė plotėsuar njė vend tė lirė, nė vitin 1806, nė Senat u emėrua Henri Klej nga shteti Kentaki. Askush nuk e kundėrshtoi kėtė emėrim, ndonėse ai ishte 29 vjeē, pra disa muaj mė i vogėl se mosha e caktuar. Ndėrsa nė vitin 1793, nė Senat u zgjodh Elbėrt Gellėtin nga Pensilvania. Ai nuk u lejua tė fillonte nga detyra e re, pasi nuk kishte qenė shtetas amerikan pėr nėntė vjet.
Senati zgjedh njė drejtues qė quhet president pro tempore (i pėrkohshėm) pėr tė kryesuar punimet e Senatit kur zėvendėspresidenti nuk ėshtė i pranishėm.
Kushti sipas tė cilit, gjatė gjykimit tė presidentit, Senatin e kryeson kryetari i Gjykatės sė Lartė dhe jo zėvendėspresidenti, mund tė jetė vėnė pėr faktin se dėnimi i presidentit do ta ngrinte zėvendėspresidentin nė postin e presidentit. Shprehja "bėjnė betimin ose premtimin solemn" do tė thotė se gjatė gjykimit tė rasteve tė padive, senatorėt bėjnė betimin, ashtu siē bėjnė gjyqtarėt gjatė njė procesi tė rregullt gjyqėsor.
Nė qoftė se njė person i paditur gjykohet fajtor, ai apo ajo mund tė shkarkohet nga detyra dhe tė mos lejohet tė ushtrojė mė detyra federative. Senati nuk mund tė japė dėnim tjetėr. Megjithatė personi mund tė gjykohet nė njė proces tė rregullt gjyqėsor. Senati ka dėnuar vetėm pesė vetė, qė tė gjithė gjyqtarė. Ata u shkarkuan nga detyra dhe vetėm njėri prej tyre u gjykua nė njė proces gjyqėsor.
ORGANIZIMI I KONGRESIT Pėrderisa senatorėt zgjidhen nga legjislaturat shtetėrore, nuk do tė ishte e arsyeshme qė vendin e zgjedhjes ta caktonte Kongresi. Kjo do tė bėnte qė Kongresi tė fitonte tė drejtėn pėr t'i caktuar shteteve edhe kryeqytetet. Shprehja "me pėrjashtim tė vendeve ku do tė zgjidhen senatorėt" u hoq nga amendamenti XVII.
Nė Evropė, monarkėt mund tė mos i mblidhnin parlamentet, nė disa raste pėr disa vjet, thjeshtė duke mos njoftuar kohėn e mbledhjes. Pėr kėtė arsye u kėrkua qė Kongresi i Shteteve tė Bashkuara duhet tė mblidhej tė paktėn njė herė nė vit. Amendamenti XX e ndryshoi ditėn e hapjes sė sesionit, duke caktuar si datė 3 janarin, nė qoftė se Kongresi nuk cakton me ligj njė ditė tjetėr.
Secila dhomė vendos vetė nėse anėtarėt e saj i pėrmbushin nga pikėpamja ligjore kushtet pėr t'u zgjedhur dhe nėse janė zgjedhur sipas rregullave. Nė gjykimin e kėtyre kushteve, ēdo dhomė mund tė marrė nė shqyrtim vetėm moshėn, shtetėsinė dhe kėrkesat pėr vendbanimin, qė parashtrohen nė Kushtetutė. Megjithatė kur ėshtė fjala pėr pėrjashtimin e njė anėtari, secila dhomė e Kongresit mund tė shqyrtojė edhe probleme tė tjera qė lidhen me aftėsinė e anėtart pėr tė kryer detyrėn e ngarkuar. Kuorumi pėrbėn njė numėr anėtarėsh tė nevojshėm pėr tė marrė vendime. Sa kohė qė anėtarėt e kuorumit vijnė pėr votime, diskutimet dhe rrahja e mendimeve mund tė vazhdojnė pavarėsisht nėse ata janė apo nuk janė tė pranishėm.
Ēdo dhomė mund ta pėrjashtojė njė anėtar tė saj me miratimin e dy tė tretave tė anėtarėve tė tjerė. Ēdo dhomė i vendos vetė rregullat e saj. Kėshtu pėr shembull, pėr tė shpejtuar punimet, Dhoma e Pėrfaqėsuesve pėrcakton saktėsisht kohėn e zgjatjes sė diskutimeve. Ndėrsa nė Senat ėshtė shumė mė e vėshtirė pėr t'i dhėnė fund diskutimeve. Njė senator mund tė diskutojė sa tė dėshirojė, nė qoftė se Senati nuk voton pėr mbylljen e diskutimeve. Nė shumicėn e rasteve, pėr tė vendosur pėr mbylljen e diskutimeve nevojiten 60 vota ose tre tė pestat e tė gjithė anėtarėve tė Senatit.
Procesverbali i Dhomės sė Pėrfaqėsuesve dhe ai i Senatit botohen nė fund tė ēdo sesioni tė Kongresit. Aty paraqiten tė gjitha projektligjet dhe vendimet e shqyrtuara gjatė sesionit, bashkė me numrin e votave. Nė tė pėrfshihen gjithashtu tė gjitha porositė e presidentit nė Kongres. Sipas Kushtetutės, procesverbalet janė materialet e vetme qė duhen botuar. Ato shėrbejnė si dokumentet zyrtare tė punimeve tė Kongresit.
E drejta e imunitetit (e drejta pėr tė mos u arrestuar) gjatė rrugės pėr nė mbledhjen e Kongresit dhe kthimit prej saj, sot e ka humbur rėndėsinė e saj. Anėtarėt e Kongresit, si gjithkush tjetėr, mund tė arrestohen pėr thyerjen e ligjit. Ata mund tė gjykohen, tė dėnohen dhe tė burgosen.
Imuniteti ndaj akuzave pėr shpifje dhe pėrgojim e ruan akoma rėndėsinė e tij. Shpifja ėshtė deklaratė e shkruar dhe e gėnjeshtėrt qė i prish emrin e mirė dikujt. Pėrgojimi ėshtė deklaratė me gojė me tė njėjtėn pasojė. Imuniteti gjatė fjalimit apo diskutimit do tė thotė se anėtarėt e Kongresit mund tė pohojnė ēfarė tė dėshirojnė gjatė punimeve tė tij, pa patur frikė se mund tė ngrihet padi kundėr tyre.
Ky imunitet nėnkupton gjithēka tė thėnė nga anėtarėt nė diskutime, raporte zyrtare apo gjatė votimit.
Kėto kushte nuk i lejojnė anėtarėt e Kongresit qė tė hapin vende tė reja pune, nė tė cilat mund tė emėrohen vetė mė vonė, ose qė gjatė punės nė Kongres, tė ngrejnė rrogat e atyre vendeve tė punės qė shpresojnė tė zėnė nė tė ardhmen, ose qė tė ushtrojnė ndonjė detyrė tjetėr nė degėt e tjera tė qeverisė.
Nė vitin 1909, senatori Filendėr C. Knoks dha dorėheqjen nga Senati pėr t'u bėrė Sekretar i Shtetit. Por paga e Sekretarit tė Shtetit ishte rritur gjatė funksionit tė tij si amator. Qė Knoksi tė ngarkohej nė detyrė, Kongresi zbriti shtesėn e pagės qė ishte bėrė gjatė kėsaj kohe.
Projektligjet mbi taksat duhet tė nxirren nga Dhoma e Pėrfaqėsuesve. Rregulli sipas tė cilit ligjet mbi taksat duhet tė nxirren nga dhoma e ulėt e legjislaturės, u mor nga Anglia. Nė Angli, dhoma e ulėt, Dhoma e Komuneve, ka mė shumė mundėsi tė pėrfaqėsojė dėshirat e popullit, pasi anėtarėt e saj zgjidhen nga populli. Dhoma e lartė, Dhoma e Lordėve, nuk zgjidhet nga populli. Me miratimin e amendamentit XVII, ky ligj e humbi rėndėsinė e tij nė Shtetet e Bashkuara, pasi populli zgjedh si Senatin, ashtu edhe Dhomėn e Pėrfaqėsueve. Krahas kėsaj, Senati mund tė paraqesė amendemente pėr njė projektligj mbi taksat qė shkojnė deri nė rihartimin e tij tė plotė.
Projektligji qė nxjerr Kongresi, i paraqitet presidentit pėr nėnshkrim. Nė qoftė se presidenti nuk e miraton atė, ai i duhet kthyer Kongresit bashkė me vėrejtjet brenda dhjetė ditėve, pėrjashtuar tė dielat. Ky veprim quhet veto. Megjithatė Kongresi mund tė nxjerrė njė ligj pa marrė parasysh veton e presidentit, me dy tė tretat e votave tė anėtarėve tė pranishėm tė ēdo dhome. Presidenti mund tė lejojė qė njė projektligj tė kthehet nė ligj pa e nėnshkruar atė, vetėm duke lėnė tė kalojnė dhjetė ditė. Ndėrsa njė projektligj qė i paragitet presidentit gjatė dhjetė ditėve tė fundit tė punimeve tė Kongresit, nuk mund te bėhet ligj, nėse ai nuk nėnshkruhet prej tij. Nė qoftė se njė projektligj qė presidentit nuk i pėlqen, i paraqitet atij nga fundi i punimeve tė Kongresit, ai mund ta lejė atė fare pa nėnshkruar. Me shtyrjen e punimeve tė Kongresit, projektligji bėhet i pavlefshėm. Njė praktikė e tillė quhet veto xhepi (pocket veto). Kėtė e pėrdorin presidentėt kur nuk duan ta pėrdorin veton haptazi pėr projektligje, qė atyre nuk u pėlqejnė.
TĖ DREJTAT QĖ I NJIHEN KONGRESIT Taksat doganore janė taksa qė vihen pėr mallrat qė hyjnė nė Shtetet e Bashkuara. Taksat e brendshme janė taksa pėr shitjen, pėrdorimin ose prodhimin dhe ndonjėherė edhe pėr veprime apo pėrfitime tregtare. Kėshtu pėr shembull, taksat pėr firmat, taksat pėr duhanin dhe ato pėr argėtimin, janė taksa tė brendshme.
Ky paragraf, qė quhet paragrafi pėr tregtinė, i jep Kongresit disa prej kompetencave mė tė rėndėsishme. Gjykata e Lartė e ka shpjeguar kuptimin e fjalės tregti duke pėrfshirė nė tė jo vetėm tregtinė e mirėfilltė, por tė gjitha llojet e veprimtarisė tregtare. "Tregtia midis shteteve" quhet zakonisht tregti ndėrshtetėrore. Gjykata e Lartė ka urdhėruar qė nė tregtinė ndėrshtetėrore tė pėrfshihen jo vetėm veprimet pėrgjatė kufijve shtetėrorė, por gjithashtu ēdo lloj veprimtarie qė ndikon mbi tregtinė e mė shumė se njė shteti. Gjykata e ka shpjeguar fjalėn rregulloj nė kuptimin nxis, pėrrkrah, mbroj, ndaloj ose kufizoj. Rrjedhimisht, Kongresi mund tė nxjerrė ligje dhe tė caktojė fonde pėr meremetimin e kanaleve tė lundrueshme, pėr vendosjen e masave tė sigurisė ajrore dhe pėr ndalimin e transportit midis shteteve pėr mallra tė caktuara. Ai mund tė kontrollojė transportin e njerėzve e tė trenave, aksionet dhe obligacionet, madje edhe sinjalet televizive. Kongresi e ka cilėsuar largimin pėrtej kufijve shtetėrorė pėr t'i shpėtuar policisė shtetėrore ose lokale si krim federativ. Ai ndalon gjithashtu punonjėsit e transportit ndėrshtetėror tė udhėtarėve, qė gjatė shėrbimit tė bėjnė dallime midis udhėtarėve pėr shkak tė racės.
Nga ky paragraf dhe nga paragrafi qė e lejon Kongresin tė rregullojė tregtinė dhe tė marrė kredi, Kongresi ka tė drejtė tė autorizojė bankat kombėtare pėr veprime bankare dhe tė vendosė Sistemin Federativ Rezervė.
Letrat me vlerė janė obligacionet qeveritare.
Nė bazė tė kėtij ligji, sigurohet e drejta e autorit edhe nė fushėn e fotografisė dhe tė kinematografisė.
Tė tilla gjykata federative "mė tė ulėta se Gjykata e Lartė" janė pėr shembull gjykatat pėr distriktet e Shteteve tė Bashkuara dhe gjykatat pėr shqyrtimin e ankesave.
Juridiksionin pėr krimet e kryera nė ujėrat ndėrkombėtare e ushtron Kongresi dhe jo shtetet.
Luftė mund tė shpallė vetėm Kongresi. Megjithatė ka patur raste kur presidenti, duke qenė komandant i pėrgjithshėm, i ka futur Shtetet e Bashkuara nė luftra qė nuk kanė qenė shpallur nga Kongresi. Luftra tė pashpallura kanė qenė Lufta e Koresė (1950-1953) dhe Lufta e Vietnamit (1957-1975). Letrat e Kundėrsulmit janė dokumente qė autorizojnė anijet private tė sulmojnė anijet armike.
Kongresi i ka dhėnė tė drejtė presidentit tė vendosė pėr rastet e pushtimit ose tė kryengritjes. Nė tė tilla raste, presidenti mund tė mobilizojė Gardėn Kombėtare.
Qeveria federative ndihmon shtetet pėr tė mbajtur Forcat e Mbrojtjes Territoriale, qė njihen gjithashtu me emrin Garda Kombėtare. Deri nė vitin 1916, Forcat e Mbrojtjes Territoriale ishin nėn kontrollin e plotė tė shtetit. Por atė vit, nė bazė tė Dekretit pėr Mbrojtjen Kombėtare, u krijua Garda Kombėtare dhe u bė mobilizimi i saj, duke e pėrfshirė atė nė shėrbim kombėtar nė rrethana tė caktuara.
Ky paragraf e bėn Kongresin organin ligjvėnės jo vetėm pėr distriktin Kolumbia, por pėr tė gjitha territoret federative nė tė cilat ndodhen fortifikimet, bazat detare, arsenalet dhe veprat apo ndėrtesat e tjera federative.
Ky paragraf, qė njihet gjerėsisht si paragrafi "i ligjeve tė domosdoshme dhe tė duhura" e lejon Kongresin tė trajtojė shumė ēėshtje qė nė Kushtetutė nuk gjenden nė mėnyrė tė veēantė. Duke iu pėrshtatur zhvillimeve tė reja, Kongresi ka mundur te nxjerrė ligje tė domosdoshme, duke i bėrė Kushtetutės njė numėr tė vogėl shtojcash. Njė pėrshtatshmėri e tillė shpjegon faktin pse kjo Kushtetutė ėshtė njė ndėr kushtetutat e shkruara mė tė vjetra.
TĖ DREJTAT QĖ NUK I NJIHEN KONGRESIT Ky paragraf bėn fjalė pėr tregtinė e skllevėrve. Tregtarėt e skllevėrve dhe disa pronarė skllevėrish kėrkonin tė siguronin qė Kongresi tė mund tė mos e ndalonte futjen nė vend tė skllevėrve afrikanė deri nė vitin 1808. Atė vit, Kongresi e ndaloi pėrfundimisht tregtinė e skllevėrve.
Urdhėri habeas corpus ėshtė urdhėr i ligjshėm qė i detyron personat qė mbajnė dikė nė gjendje arresti, ta nxjerrin atė nė gjyq. Atje ata duhet tė shpjegojnė arsyet e ndalimit tė tij. Nė qoftė se arsyet e paraqitura nuk pranohen, gjyqtari jep urdhėr pėr lirimin e tė arrestuarit.
Projektligjet pėr hegjen e tė drejtave civile janė dekrete qė nxirren nga njė legjislaturė pėr dėnimin e njė personi pa gjyq. Ligjet ex post facto janė ligje pėr ndėshkimin e njė veprimi qė nė kohėn e kryerjes sė tij, nuk quhej i paligjshėm.
Tatimi pėr frymė ėshtė taksė qė i paguhet shtetit njėlloj nga tė gjithė shtetasit. Sipas Gjykatės sė Lartė ky paragraf e ndalonte mbledhjen e taksės mbi pasurinė. Megjithatė, amendamenti XVI e shfuqizoi vendimin e mėsipėrm tė gjykatės.
Nė fjalinė e mėsipėrme, fjala eksportohen do tė thotė dėrgohen nė shtetet e tjera ose nė vendet e tjera. Shtetet e Jugut kishin frikė se mos qeveria e re taksonte mallrat qė ato eksportonin, duke rėnduar kėshtu nė ekonominė e tyre. Ky ligj e ndalon njė taksim tė tillė. Megjithatė Kongresi mund tė ndalojė transportin e mallrave tė veēantė ose tė pėrcaktojė kushtet e transportimit tė tyre.
Kongresi nuk mund tė nxjerrė ligje pėr tregtinė, qė favorizojnė njė shtet pėrpara njė shteti tjetėr. Nuk ėshtė e nevojshme qė anijet qė udhėtojnė nga njė shtet nė njė tjetėr tė paguajnė taksa pėr tė mundėsuar njė gjė tė tillė.
Fondet shtetėrore nuk mund tė shpenzohen pa pėlqimin e Kongresit. Pėr kėtė Kongresi, herė pas here, duhet tė nxjerrė bilancin. Caktimin e fondeve pėr shumicėn e programeve qeveritare, Kongresi e bėn nė shuma tė pėrgjithshme, pasi pėr caktimin e fondeve tė veēanta do tė duhej shumė kohė.
Kongresi nuk mund t'i japė askujt titull fisnikėrie, si pėr shembull konteshė apo dukė. Zyrtarėt qeveritarė nuk mund tė pranojnė dhurata, detyra, shpėrblime apo tituj prej vendeve tė tjera pa pėlqimin e Kongresit.
TĖ DREJTAT QĖ NUK I NJIHEN SHTETEVE
Asnjė shtet nuk mund tė taksojė mallrat qė hyjnė apo dalin nga ai shtet, pa pėlqimin e Kongresit. Shteti mund tė caktojė tarifa tė ulėta pėr mbulimin e shpenzimeve tė kontrollit. Fitimet e nxjerra nga taksat pėr tregtinė midis shteteve i kalojnė qeverisė federative.
Vetėm qeveria federative ka tė drejtė tė nėnshkruajė traktate dhe tė zbatojė masat pėr mbrojtjen e vendit.
DEGA EKZEKUTIVE
Nė bazė tė kėtij paragrafi, formohet Trupi i Deputetėve, qė ėshtė njė grup pėrfaqėsuesish tė zgjedhur nga populli i ēdo shteti tė veēantė, qė bėn zgjedhjen e presidentit dhe tė zėvendėspresidentit.
Amendamenti XII e ndryshoi mėnyrėn e zgjedhjes sė presidentit dhe tė zėvendėspresidentit.
Mė 9 gusht 1974, presidenti Riēard M. Nikson dha dorėheqjen dhe u zėvendėsua nga zėvendėspresidenti Xherėlld R. Ford. Deri atėherė postin e presidentit kishin lėnė vetėm ata qė kishin vdekur. Nė bazė tė amendamentit XXV, zėvendėspresidenti mund te bėhet president, nė qoftė se Presidenti nuk ėshtė mė i aftė pėr ta kryer njė detyrė tė tillė. Nė tė jepen gjithashtu me hollėsi edhe kushtet pėr njė kalim tė tillė.
Duke caktuar pėr kėtė detyrė pagė, Kushtetuta bėn tė mundur qė edhe njė njeri i varfėr tė bėhet president. Paga e presidentit nuk mund tė ngrihet ose tė ulet gjatė periudhės pėr tė cilėn ai ose ajo ėshtė zgjedhur. Presidenti nuk mund tė marrė ndonjė pagė tjetėr nga qeveria federative ose shtetet e veēanta.
Nė Kushtetutė nuk pėrcaktohet se pėrpara kujt duhet tė betohet presidenti i ri. Presidenti Xhorxh Uashington u betua pėrpara Robėrt R. Livingstėunit, qė ishte zyrtar shtetėror nė Nju-Jork. Mė pas u bė zakon, qė betimi tė bėhej pėrpara kryetarit tė Gjykatės sė Lartė sė Shteteve tė Bashkuara. Kelvin Kulixh u betua nė shtėpinė e tij nė Vermont, pėrpara tė atit, i cili atėherė ishte magjistrat. Megjithatė, atij iu desh tė betohej pėrsėri pėrpara gjykatėsit tė Gjykatės sė Lartė tė distriktit Kolumbia, Edėllf A. Huling.
Kompetencat e presidentit si Komandant i Pėrgjithshėm janė shumė tė mėdha. Megjithatė presidenti duhet t'i nėnshtrohet ligjit themelor tė vendit edhe nė kohė lufte.
Hartuesit e Kushtetutės synonin qė pėr disa ēėshtje, Senati tė shėrbente si trup Kėshillues i Presidentit, ashtu siē e kėshillonte monarkun nė Britaninė e Madhe Dhoma e Lordėve.
Presidenti mund tė nėnshkruajė traktate dhe tė emėrojė qeveritarė tė ndryshėm. Megjithatė, pėrpara pėrfundimit, traktati duhet tė miratohet nga dy tė tretat e senatorėve tė pranishėm. Krahas kėsaj, emėrimi i zyrtarėve tė lartė bėhet pasi tė jetė aprovuar nga mė shumė se gjysma e senatorėve tė pranishėm.
Kjo do tė thotė qė jashtė sesioneve tė Senatit, presidenti mund tė bėjė emėrime tė pėrkohėshme, pėr tė cilat kėrkohet miratimi i Senatit.
Presidenti informon Kongresin ēdo vit mbi gjendjen nė vend. Presidentėt Xhorxh Uashington dhe Xhon Edėms e kanė informuar vetė Kongresin. Pėr mė shumė se 100 vjet mė pas, shumica e presidentėve i kanė dėrguar Kongresit informacion me shkrim, i cili ėshtė lexuar pastaj nė Kongres. Presidenti Udrou Uillson i ka lexuar vetė
informacionet e tij. Kėshtu ka vepruar edhe presidenti Frenklin D. Ruzvelt bashkė me tė gjithė presidentėt e tjerė qė janė emėruar pas tij. Shpeshherė informacionet e presidentit kanė ndikim tė madh nė opinionin publik, po kėshtu edhe nė Kongres.
Ndėr informacionet mė tė famshme nė Kongres kanė qenė Doktrina e Monrout dhe nr,rmacioni i presidentit Uillson "Katėrmbėdhjetė pika".
Gjatė viteve 1800, thirrjen e sesioneve tė Kongresit e bėnin presidentėt. Ndėrsa sot Kongresi qėndron i mbledhur pothuajse gjatė gjithė kohės. Asnjė presidenti nuk i ėshtė dashur ndonjėherė tė shtyjė kohėn e mbledhjes sė Kongresit.
Pėrgjegjėsia qė ka presidenti "pėr tu kujdesur pėr zbatimin me korrektėsi tė ligjeve" ben qė ai tė kryesojė qeverinė kombėtare nė punėn e saj pėr zbatimin e ligjeve. Ēdo zyrtar federativ, qoftė civil apo ushtarak, autorizohet nga vetė presidenti.
DEGA JURIDIKE Gjatė hartimit tė Kushtetutės ėshtė patur parasysh qė gjykatat tė jenė tė pavarura si nga legjislatura, ashtu edhe nga presidenti. Kushti sipas tė cilit gjyqtarėt mund ta ushtrojnė detyrėn "pėr sa kohė e kryejnė atė pa tė meta" do tė thotė qė ata mund ta ushtrojnė atė detyrė pėrherė, nė qoftė se nuk paditen dhe dėnohen. Kjo i mbron ata nga ndonjė kėrcėnim pėr pėrjashtim, qė mund t'u bėjė presidenti, qė i ka emėruar ata nė detyrė ose cilido president tjetėr gjatė ushtrimit tė detyrės sė tyre. Rregulli sipas tė cilit, paga e gjyqtarėve nuk mund tė zvogėlohet, i mbron gjyqtarėt nga ndonjė presion qė mund t'u bėjė Kongresi ose nga ndonjė kėrcėnim po prej tij, pėr t'i paguar me njė pagė aq tė ulėt sa tė detyroheshin tė jepnin dorėheqjen.
Mbi bazė tė sė drejtės qė kanė gjykatat federative pėr tė shqyrtuar "rastet qė rrjedhin nga kjo Kushtetutė", Gjykata e Lartė ushtron tė drejtėn pėr t'i shpallur ligjet e Kongresit si jokushtetues. Kjo e drejtė pėr "rishikim juridik" u njoh pas vendimit historik tė marrė nga kryegjyqtari Xhon Marshėll nė gjykimin e ēėshtjes sė Marburit kundėr Medisonit nė vitin 1803.
Arnendamenti XI e shfuqizoi pjesėn midis njė shteti dhe shtetasve tė njė shteti tjetėr, pasi njė shtetas nuk mund tė ngrejė padi kundėr njė shteti tjetėr nė njė gjykatė federative.
Shprehja sipas sė cilės Gjykata e Lartė ushtron juridiksion fillestar pėr rastet qė lidhen me pėrfaqėsuesit e vendeve tė huaja dhe pėr rastet kur njė shtet i veēantė pėrbėn njėrėn prej palėve nė njė gjykim, do tė thotė qė tė tilla raste i paraqiten menjėherė pėr gjykim Gjykatės sė Lartė. Ndėrsa pėrsa i pėrket rasteve tė tjera,
Gjykata e Lartė ushtron juridiksion apelues, qė do tė thotė se kėto raste gjykohen mė parė nga gjykatat mė tė ulėta dhe mund t'i paraqiten Gjykatės sė Lartė pėr rishikim, nė goftė se njė apelim i tillė parashtrohet nga Kongresi. Kongresi nuk mund tė heqė apo tė ndryshojė juridiksionin fillestar tė Gjykatės sė Lartė, por megjithatė mund t'i heqė dikujt tė drejtėn pėr tė apeluar nė kėtė gjykatė ose mund tė caktojė kushtet qė duhen plotėsuar pėr tė bėrė apel.
Askush nuk mund tė dėnohet pėr tradhti kundėr Shteteve tė Bashkuara nė qoftė se ai apo ajo nuk e pranon atė vetė haptas nė gjyq, ose nė goftė se dy dėshmitarė nuk dėshmojnė se ai apo ajo ka kryer njė akt tradhtie. Tė flasėsh apo tė mendosh pėr kryerjen e njė akti tradhtie, nuk pėrbėn tradhti.
Shprehja "dėnimi i dhėnė nuk ndikon nė lidhjet e gjakut" do tė thotė qė familja e trdhtarit nuk e vuan fajin e tij. Mė parė kishte raste kur dėnohej edhe familja e shkelėsit tė ligjit.
*Njė pjesė e madhe e kėtij neni ėshtė marrė fjalė pėr fjalė nga Nenet e Konfederatės.
LIDHJET E SHTETEVE ME NJĖRI-TJETRIN Ky paragraf kėrkon qė ēdo shtet tė vlerėsojė ligjet, dokumentet dhe vendimet gjyqėsore tė shteteve tė tjera. Njė ligj i tillė pengon njė person, qė pėr t'iu shmangur gjykimit, largohet nga njė shtet nė njė tjetėr.
Kjo do tė thotė qė shtetasit qė udhėtojnė nga njė shtet nė tjetrin gėzojnė automatikisht tė gjitha tė drejtat dhe liritė qė kanė shtetasit e atij shteti. Disa tė drejta, siē ėshtė pėr shembull e drejta pėr tė votuar, nuk ushtrohen menjėherė, por kėrkojnė qė tė kesh banuar pėr njė periudhė nė atė shtet, madje ndoshta edhe kushte tė tjera. Fjala "shtetas" nė kėtė pėrdorim nuk i pėrfshin shoqatat.
Nė qoftė se njė person kryen njė krim nė njė shtet tė caktuar dhe mė pas largohet nė njė shtet tjetėr, guvernatori i shtetit nė tė cilin ėshtė kryer krimi mund tė kėrkojė dorėzimin e tė ikurit. Ky veprim pėrshkruhet nė anglisht me fjalėn extradition, qė do thotė dorėzim i njė tė ikuri shtetit qė e kėrkon. Rastet kur guvernatorėt nuk kanė pranuar tė dorėzojnė tė tillė persona, kanė qenė tė pakta. Arsyet pėr veprime te tilla mund tė kenė qenė kryerja e krimit shumė vite mė parė, ose mendimi se i ikuri mund tė mos gjykohej drejtė nė shtetin tjetėr. Nuk ėshtė e qartė se si qeveria federative mund ta zbatojė kėtė paragraf.
Personat qė "janė tė detyruar tė shėrbejnė apo punojnė" nėnkuptonin skllevėrit ose shėrbėtorėt e kontraktuar (persona qė ishin tė detyruar nga kontrata qė kishin nØnshkruar t'i shėrbenin dikujt pėr disa vite). Meqenėse sot nė Shtetet e Bashkuara nuk ekziston mė njė dukuri e tillė, kjo pjesė e Kushtetutės e ka humbur forcėn e saj,
duke u zėvendėsuar nga amendamenti XIII.
MARRĖDHĖNIET FEDERATĖ-SHTET Shtetet e reja nuk mund tė formohen nga ndarja apo bashkimi i shteteve ekzistuese pa pėlqimin e legjislaturave shtetėrore dhe tė Kongresit. Gjatė Luftės Civile (1861-1865), Virxhinia luftonte pėr Konfederatėn, kurse banorėt e pjesės perėndimore tė kėtij shteti ishin pėr Unionin. Pas shkėputjes sė Virxhinias Perėndimore nga Virxhinia, Kongresi e njohu shtetin ri pėr arsye se Virxhinia kishte bėrė kryengritje.
Nė bazė tė kėtij paragrafi, qeveria federative duhet tė sigurohet qė ēdo shtet tė ketė "njė formė republikane tė qeverisjes sė vendit". Qeveri republikane quhet ajo ku pėrfaqėsuesit zgjidhen nga populli. Me urdhėr tė Gjykatės sė Lartė, pėrcaktimin nė se forma e qeverisjes sė njė shteti ėshtė republikane apo jo, e bėn Kongresi dhe jo gjykatat. Sipas gjykatės, fakti nėse Kongresi i pranon senatorėt dhe pėrfaqėsuesit e njė shteti, tregon se qeveria e atij shteti ėshtė republikane.
Legjislatura ose guvernatori i njė shteti mund tė kėrkojnė ndihmė federative pėr mposhtjen e trazirave dhe tė dhunės nė vend. Gjatė Grevės Pullman nė vitin 1894, qeveria federative dėrgoi trupa nė Ilinois edhe pse guvernatori i shtetit nuk ishte pėr dėrgimin e tyre.
PARASHTRIMI I AMENDAMENTEVE PĖR KUSHTETUTĖN Amendamentet mund tė propozohen me miratimin e dy tė tretave tė anėtarėve tė secilės dhomė tė Kongresit, ose nga njė kuvend kombėtar qė thėrret Kongresi me kėrkesėn e dy tė tretave tė shteteve. Pėr t'u bėrė pjesė e Kushtetutės, amendamentet duhet tė ratifikohen (miratohen) nga legjislaturat e tre tė katėrtave tė shteteve ose kuvendet nė po tre tė katėrtat e shteteve.
Hartuesit e Kushtetutės e vėshtirėsuan me qėllim pėrfshirjen nė Kushtetutė tė njė amendamenti tė ri. Kongresi ka shqyrtuar mbi 7000 amendamente, megjithatė i ka paraqitur pėr miratim shteteve vetėm 33 prej tyre. Nga kėto janė ratifikuar vetėm 26 amendamente. Vetėm amendamenti XXI ėshtė ratifikuar nga kuvendet shtetėrore, ndėrsa tė gjitha amendamentet e tjera janė ratifikuar nga legjislaturat shtetėrore.
Kushtetuta nuk e cakton kohėn brenda sė cilės shtetet duhet tė bėjnė ratifikimin amendamentit tė propozuar. Megjithatė sipas gjykatave, amendamentet duhet tė ratifikohen brenda njė "kohe tė arsyeshme" dhe kėtė kohė e pėrcakton Kongresi. Qysh nė fillim tė viteve 1900, pėr shumicėn e amendamenteve tė propozuara ėshtė kėrkuar qė ratifikimi tė bėhet brenda njė periudhe shtatė vjeēare.
BORXHET KOMBĖTARE Ky paragraf garanton respektimin e tė gjitha marrėveshjeve nė bazė tė tė cilave Shtetet e Bashkuara kanė marrė borxhet dhe obligacionet pėrpara miratimit tė Kushtetutės.
EPĖRSIA E QEVERISĖ KOMBĖTARE Ky paragraf, qė njihet si paragrafi i epėrsisė, ėshtė quajtur gjithashtu edhe kyēi i Kushtetutės. Nė bazė tė kėtij paragrafi, pėr ato raste kur ligjet e njė shteti bien nė kundėrshtim me ligjet kombėtare, fitojnė epėrsi ligjet kombėtare. Nga ana tjetėr, qė tė hyjė nė fuqi njė ligj kombėtar duhet qė ai tė jetė nė pajtim me Kushtetutėn.
Sipas kėtij paragrafi, Kushtetuta e Shteteve tė Bashkuara ka pėr zyrtarėt federativė dhe shtetėrorė epėrsi ndaj kushtetutave tė cilitdo shteti tė veēantė. Nė bazė tė kėtij paragrafi, pėrkatėsia fetare nuk mund tė vihet si kusht pėr ushtrimin e njė detyre federative. Njė kusht i tillė vlen vetėm pėr qeverinė kombėtare, por amendamenti XIV e bėn tė vlefshėm atė edhe pėr qeveritė shtetėrore dhe lokale.
RATIFIKIMI I KUSHTETUTĖS
|
KARTA E TĖ DREJTAVE
Dhjetė amendamentet e para, qė njihen me emrin Karta e tė Drejtave (The Bill of Rights), u propozuan mb 25 shtator 1789 dhe u ratifikuan mė 15 dhjetor 1791. Fillimisht amendamentet zbatoheshin vetėm pėr qeverini federative. Por sipas amendamentit XIV, shtetet nuk mund tė privojnė asnjė shtetas nga jeta, liria ose pasuria pa "zhvillimin e njė procesi tė rregullt gjyqėsor." Sipas Gjykatės sė Lartė, kjo do tė thotė se pjesa mė e madhe e Kartės sė tė Drejtave zbatohet njėkohėsisht edhe pėr shtetet.
AMENDAMENTET E KUSHTETUTĖS
NENET shtesė tė Kushtetutės sė Shteteve tė Bashkuara, tė propozuara nga Kongresi dhe tė ratifikuara nga shtetet e veēanta, nė pajtim me nenin e pestė tė Kushtetutės origjinale.
Amendamenti I
Kongresi nuk nxjerr ligje pėr vendosjen e njė feje apo pėr ndalimin e ushtrimit tė lirė tė saj, pėr kufizimin e lirisė sė fjalės dhe tė shtypit apo tė sė drejtės per t'u grumbulluar nė mėnyrė paqėsore dhe pėr t'i parashtruar qeverisė nėpėrmjet peticionit plotėsimin e kėrkesave.
Amendamenti II
Duke qenė se pėr sigurinė e njė shteti tė lire kėrkohen Forca per Mbrojtjen Territoriale tė organizuara mirė, nuk mund tė cėnohet e drejta e qytetarėve per tė mbajtur armė.
Amendamenti III
Asnjė ushtar nuk mund tė strehohet nė kohė paqeje nė ēfarėdo shtėpie pa pėlqimin e pronarit tė saj, as edhe nė kohė lufte, nė qoftė se njė gjė e tillė nuk ėshtė caktuar me ligj.
Amendamenti IV
Tė drejtat e qytetarėve pėr tė gėzuar sigurinė e personit dhe tė banesės, tė dokumenteve dhe tė pasurisė sė tundshme kundėr kontrollit dhe konfiskimit tė padrejtė nuk mund tė shkelen. Urdhri i kontrollit dhe i arrestimit mund tė lėshohet vetėm kur ėshtė i arsyetuar mirė dhe i shoqėruar me deklaratėn e betimit ose premtimin solemn, si dhe ku tė jetė pėrcaktuar me hollėsi vendi nė tė cilin do tė kryhet kontrolli, bashkė me emrat e personave qė do tė arrestohen apo tė sendeve qė do tė konfiskohen.
Amendamenti V
Askush nuk mund tė mbajė pėrgjegjėsi pėr njė krim tė rėndė apo pėr njė akt tjetėr tė dėnueshėm pa deklaratėn apo aktakuzėn e njė Jurie tė Lartė, me pėrjashtim tė atyre rasteve qė lindin nė radhėt e Forcave Tokėsore e Detare ose tė Forcave tė Mbrojtjes Territoriale gjatė shėrbimit aktiv nė kohė lufte ose gjendje gadishmėrie. Askush nuk mund tė gjykohet dy herė pėr tė njėjtėn shkelje tė ligjit, as nuk mund tė detyrohet tė dėshmojė kundėr vetvetes nė njė ēėshtje penale, as tė privohet nga jeta, liria dhe pasuria pa u zhvilluar njė proces i rregullt gjyqėsor. Askujt nuk mund t'i merret pėr pėrdorim tė pėrbashkėt prona private pa shpėrblimin pėrkatės.
Amendamenti VI
Nė tė gjitha ndjekjet penale, personi i akuzuar gėzon tė drejtėn qė ndaj tij tė zhvillohet njė proces gjyqėsor i shpejtė dhe i hapur, i kryesuar nga njė juri e paanshme, atij shteti apo distrikti ku ėshtė kryer krimi dhe ku janė zhvilluar mė parė hetime nė rrugė ligjore. Personi i akuzuar gėzon gjithashtu tė drejtėn qė tė njoftohet pėr llojin dhe arsyen e padisė, tė ballafaqohet me dėshmitarėt qė pohojnė kunder tij, tė ketė detyrimisht dėshmitarėt qė dėshmojnė nė mbrojtje tė tij, si dhe ndihmėn e njė avokati mbrojtės.
Amendamenti VII
Pėr ēėshtjet civile ku shuma e kontestuar i kalon 20 dollarė, ekziston e drejta pėr t'u gjykuar nga njė juri. Asnjė akt i gjykuar njėherė nga njė juri nuk mund tė merret pėrsėri nė shqyrtim nga ndonjė gjykatė e Shteteve tė Bashkuara, por vetėm sipas rregullave tė drejtėsisė civile.
Amendamenti VIII
Nuk mund tė kėrkohet dorėzani e tepėrt. Nuk mund tė vihen gjoba tė tepruara, as nuk mund tė jepen gjithashtu dėnime mizore e tė pazakonta.
Amendamenti IX
Renditja nė Kushtetutė e njė sėrė tė drejtash nuk bėhet pėr tė mohuar apo nėnvleftėsuar tė drejtat e tjera qė ruan populli.
Amendamenti X
Tė drejtat qė Kushtetuta nuk ua njeh Shteteve tė Bashkuara ose qė nuk ua ndalon shteteve tė veēanta, i pėrkasin shteteve dhe popullit.
Amendamenti XI
Pushteti juridik i Shteteve tė Bashkuara nuk duhet tė shpjegohet nė mėnyrė tė atillė qė tė shtrihet nė ēfarėdolloj padie nė fushėn e drejtėsisė dhe tė ligjshmėrisė, qė ėshtė ngritur apo ndjekur penalisht kundėr njė shteti tė Shteteve tė Bashkuara nga shtetasit e njė shteti tjetėr ose nga shtetasit apo subjektet e njė shteti tė huaj.
Amendamenti XII
Zgjedhėsit mblidhen nė shtetet e tyre pėrkatėse dhe votojnė me fletė votimi pėr zgjedhjen e presidentit dhe tė zėvendėspresidentit, prej tė cilėve, tė paktėn njėri nuk duhet tė banojė nė tė njėjtin shtet me ata. Ata shėnojnė nė fletėt e votimit emrin e personit qė ata dėshirojnė tė zgjedhin president dhe nė njė fletė tjetėr votimi emrin e personit qė ata dėshirojnė tė zgjedhin zėvendėspresident dhe hartojnė pastaj lista tė veēanta me emrat e tė gjithė personave tė cilėve u ėshtė dhėnė vota pėr president dhe tė atyre qė u ėshtė dhėnė vota pėr zėvendėspresident, me numrin e votave tė gjithsecilit. Kėto lista nėnshkruhen dhe vėrtetohen prej tyre dhe dėrgohen tė vulosura nė selinė e qeverisė sė Shteteve tė Bashkuara, ku i merr nė dorė presidenti i Senatit. Presidenti i Senatit i hap listat nė praninė e Senatit dhe tė Dhomės sė Pėrfaqėsuesve. Pastaj bėhet numėrimi i votave. Personi me numrin mė tė madh tė votave tė dhėna pėr president, bėhet president nė qoftė se ky numėr pėrbėn shumicėn e numrit tė pėrgjithshėm tė deputetėve tė emėruar. Por nė qoftė se askush nuk ka fituar njė shumicė tė tillė votash, nė listėn e kandidatėve pėr president zgjidhen deri tre tė tillė me numrin mė tė madh tė votave, prej tė cilėve Dhoma e Pėrfaqėsuesve zgjedh menjėherė me fletė votimi presidentin. Por nė zgjedhjen e presidentit, numėrimi i votave bėhet nė bazė shtetesh. Kėshtu pėrfaqėsuesit e ēdo shtet i kanė nga njė votė. Kuorumi pėr kėtė qėllim pėrbėhet prej njė ose mė shumė anėtarėsh nga dy tė tretat e shteteve, ku pėr tė bėrė zgjedhjen ėshtė e nevojshme shumica e tė gjitha shteteve. Nė goftė se Dhoma e Pėrfaqėsuesve nuk e bėn zgjedhjen e presidentit, [pėrpara datės 4 mars tė vitit pasardhės,] sa herė qė njė e drejtė e tillė i njihet asaj, detyrėn e presidentit e ushtron zėvendėspresidenti, si nė rastet e vdekjes ose tė paaftėsisė sė presidentit, tė pėrcaktuara nė Kushtetutė.
Ai qė ka numrin mė tė madh tė votave pėr postin e zėvendėspresidentit, bėhet zėvendėspresident, nė goftė se ky numėr pėrbėn shumicėn e numrit tė pėrgjithshėm tė deputetėve tė emėruar. Por nė qoftė se askush nuk fiton njė shumicė tė tillė votash, Senati e zgjedh zėvendėspresidentin nga dy kandidatėt qė kanė numrin me tė madh tė votave nė listė. Kuorumi pėr kėtė qėllim pėrbėhet nga dy tė tretat e numrit tė pėrgjithshėm tė senatorėve, ku pėr tė bėrė zgjedhjen ėshtė e nevojshme shumica e numrit tė pėrgjithshėm tė tyre. Ai person qė sipas Kushtetutės nuk mund tė zgjidhet nė postin e presidentit, nuk mund tė zgjidhet gjithashtu as edhe nė postin e zėvendėspresidentit tė Shteteve tė Bashkuara.
Amendamenti XIII. Paragrafi 1
As skllavėria, as shėrbimi i detyruar, me pėrjashtim tė rasteve kur kjo shėrben si formė dėnimi pėr njė krim, autori i tė cilit gjykohet si fajtor nė njė proces tė rregullt gjyqėsor, nuk ekzistojnė brenda territorit tė Shteteve tė Bashkuara apo nė ēfarėdo zone qė ndodhet nėn juridiksionin e tyre.
Paragraf 2
Kongresi autorizohet ta zbatojė kėtė nen nėpėrmjet legjislacionit pėrkatės.
Amendamenti XIV. Paragraf 1
Tė gjithė personat qė kanė lindur ose qė kane marrė shtetėsinė nė Shtetet e Bashkuara dhe qė i nėnshtrohen juridiksionit tė tyre, janė shtetas tė Shteteve tė Bashkuara dhe tė shtetit nė tė cilin banojnė. Asnjė shtet nuk mund tė nxjerrė apo zbatojė asnjė lioj ligji qė cėnon tė drejtat dhe liritė e shtetasve tė Shteteve tė Bashkuara. Asnjėri prej shteteve nuk mund tė privojė asnjė person nga jeta, liria ose pasuria pa zhvillimin e njė procesi tė rregullt gjyqėsor apo t'i mohojė personave nėn juridiksionin e vet tė drejtėn pėr t'u mbrojtur njėlloj nga ligjet.
Paragrafi 2
Vendet e pėrfaqėsuesve ndahen midis shteteve tė veēanta nė pėrpjestim me numrin e banorėve tė tyre, duke numėruar tė gjithė banorėt e ēdo shteti, [me pėrjashtim tė indianėve qė nuk janė taksuar.] Por kur e drejta e votės pėr zgjedhjen e deputetėve qė bėjnė zgjedhjen e presidentit dhe tė zėvendėspresidentit tė Shteteve tė Bashkuara, e pėrfaqėsuesve tė Kongresit, e zyrtarėve ekzekutivė dhe juridikė tė njė shteti tė veēantė, apo e anėtarėve tė legjislaturės sė tij i mohohet cilitdo prej banorėve meshkuj tė kėtij shteti, qė janė mbi 21 vjeē dhe njėkohėsisht shtetas tė Shteteve tė Bashkuara, apo i cėnohet nė ndonjė mėnyrė, me pėrjashtim tė rasteve kur merr pjesė nė ndonjė rebelim ose krim tjetėr, numri i pėrfaqėsuesve do tė zvogėlohet nė raportin qė numri i kėtyre shtetasve meshkuj ka me numrin e pėrgjithshėm tė shtetasve meshkuj nė moshėn 21 vjeēare nė atė shtet.
Paragraf 3
Askush nuk mund tė jetė senator apo pėrfaqėsues nė Kongres, apo deputet pėr zgjedhjen e presidentit dhe zėvendėspresidentit, ose tė mbajė njė post civil apo ushtarak nė shėrbim tė Shteteve tė Bashkuara apo tė ndonjė shteti tė veēantė qė, duke qenė betuar mė parė si anėtar i Kongresit, ose si zyrtar i Shteteve tė Bashkuara, ose si anėtar i ndonjė legjislature shtetėrore, ose si zyrtar ekzekutiv apo juridik i cilitdo shteti pėr mbrojtjen e Kushtetutės sė Shteteve tė Bashkuara, tė ketė marrė pjesė nė kryengritje apo rebelime kundėr asaj, apo tė ketė ndihmuar dhe pėrkrahur armigtė e saj. Megjithatė Kongresi mund tė mos e marrė parasysh njė kufizim tė tillė me miratimin e dy tė tretave tė tė dyja dhomave tė Kongresit.
Paragrafi 4
Borxhi shtetėror i Shteteve tė Bashkuara, i marrė ligjėrisht, nė tė cilin pėrfshihen borxhet e shkaktuara nga pagesa e pensioneve dhe shpėrblimet e dhėna pėr pjesėmarrje nė shtypjen e kryengritjeve dhe rebelimeve, mbetet nė fuqi. Megjithatė a Shtetet e Bashkuara, as edhe shtetet e veēanta nuk marrin pėrsipėr apo paguajnė borxhe apo detyrime qė janė shkaktuar nga pėrkrahja e ndonjė kryengritjeje apo rebelimi kundėr Shteteve tė Bashkuara, as edhe nuk pranojnė kurrfarė pretendimesh pėr humbjen apo lirimin e ndonjė skllavi. Borxhe, detyrime e pretendime tė tilla, konsiderohen tė paligjshme dhe tė pavlefshme.
Paragrafi 5
Knngresi autorizohet ta zbatojė kėtė nen nėpėrmjet legjislacionit pėrkatės.
Amendamenti XV. Paragrafi 1
E drejta e votės pėr shtetasit e Shteteve tė Bashkuara nuk mund tė mohohet apo cėnohet nga Shtetet e Bashkuara apo nga shtetet e veēanta pėr shkak tė racės, ngjyrės apo gjendjes sė mėparshme tė shėrbimit tė detyruar.
Paragrafi 2
Kongresi autorizohet ta zbatojė kėtė nen nėpėrmjet legjislacionit pėrkatės.
Amendamenti XVI
Kongresi ka tė drejtė tė vejė dhe mbledhė taksa mbi tė ardhurat, prej ēfarėdo burimi qofshin, pa i pėrpjestuar ato midis shteteve tė veēanta dhe pa marrė parasysh regjistrimin apo numėrimin e popullsisė.
Amendamenti XVII
Senati i Shteteve tė Bashkuara pėrbėhet nga dy senatorė pėr ēdo shtet, tė cilėt zgjidhen nga populli i po atij shteti pėr njė periudhė gjashtė vjeēare. Secili senator ka tė drejtėn e njė vote tė vetme. Zgjedhėsit nė secilin shtet duhet tė pėrmbushin kushtet qė nevojiten pėr tė qenė zgjedhės i degės mė tė madhe tė legjislaturave shtetėrore.
Nė qoftė se nė pėrfaqėsinė e njė shteti nė Senat ka vende tė lira, qeveria e atij shteti shpall zgjedhje pėr plotėsimin e kėtyre vendeve. Legjislatura e secilit shtet mund ta autorizojė qeverinė pėrkatėse tė bėjė emėrime tė pėrkohshme, derisa vendet e lira tė plotėsohen nga zgjedhjet popullore nė pėrputhje me udhėzimet e legjislaturės.
Ky amendament nuk duhet tė interpretohet nė mėnyrė tė atillė qė tė ndikojė nė zgjedhjen apo nė mandatin e zgjedhjes sė njė senatori qė ėshtė zgjedhur pėrpara se amendamenti tė hynte nė fuqi si pjesė e Kushtetutės.
Amendamenti XVIII. Paragrafi 1
[Ndalohet prodhimi, shitja dhe transportimi i pijeve alkolike pėr qėllime konsumi nė Shtetet e Bashkuara, importimi i tyre brenda dhe eksportimi i tyre jashtė Shteteve tė Bashkuara, si dhe nė tė gjitha territoret qė ndodhen nėn juridiksionin e tyre, njė vit pas ratifikimit tė kėtij neni.
Paragrafi 2
Kongresi dhe shtetet e veēanta autorizohen nė mėnyrė tė njėllojtė pėr zbatimin e kėtij neni nėpėrmjet legjislacionit pėrkatės.
Paragrafi 3
Ky nen ėshtė i pavlefshėm nė qoftė se nuk ratifikohet si amendament i Kushtetutės nga legjislaturat e shteteve tė veēanta brenda shtatė vjetėsh nga dita qė Kongresi ua dorėzon atė shteteve, ashtu siē ėshtė parashikuar nė Kushtetutė.]
Amendamenti XIX. Paragrafi 1
E drejta e votės pėr shtetasit e Shteteve tė Bashkuara nuk mund tė mohohet apo cėnohet nga Shtetet e Bashkuara apo nga shtetet e veēanta pėr shkak tė seksit.
Paragrafi 2
Kongresi autorizohet ta zbatojė kėtė nen nėpėrmjet legjislacionit pėrkatės.
Amendamenti XX. Paragrafi 1
Mandatet e presidentit dhe tė zėvendėspresidentit mbarojnė mė 20 janar nė mesditė, ndėrsa mandatet e senatorėve dhe pėrfaqėsuesve mė 3 janar nė mesditė tė atyre viteve, nė tė cilėt do tė kishin pėrfunduar mandatet, po tė mos ishte ratifikuar ky amendament. Pastaj fillojnė mandatet e pasardhėsve tė tyre.
Paragrafi 2
Kongresi mblidhet tė pakten njė herė nė vit dhe mbledhja e tij fillon mė 3 janar, nė mesditė, nė qoftė se nuk ėshtė caktuar me ligj njė ditė tjetėr.
Paragrafi 3
Nė qoftė se nė ditėn e caktuar pėr fillimin e mandatit tė presidentit, presidenti i zgjedhur vdes, president bėhet zėvendėspresidenti. Nė goftė se presidenti nuk do tė jetė zgjedhur deri nė ditėn e fillimit tė mandatit tė tij, apo nė qoftė se presidenti i zgjedhur nuk ka mundur t'i pėrmbushė kushtet qė kėrkon posti, funksionin e presidentit e kryen zėvendėspresidenti i zgjedhur, derisa presidenti t'i pėrmbushė kushtet e caktuara. Pėr ato raste kur as presidenti i zgjedhur, as zėvendėspresidenti i zgjedhur nuk i pėrmbushin kushtet qė kėrkon posti, Kongresi mund tė shpallė ligjėrisht se kush do ta kryejė funksionin e presidentit ose mėnyrėn sipas sė cilės do tė zgjidhet personi qė do ta kryejė kėtė funksion, i cili do ta ushtrojė atė derisa presidenti apo zėvendėspresidenti t'i kenė pėrmbushur kushtet e caktuara.
Paragrafi 4
Kongresi mund tė nxjerrė me ligj rregulla pėr mėnyrėn e veprimit pėr rastet e vdekjes sė ndonjėrit prej personave nga tė cilėt Dhoma e Pėrfaqėsuesve mund tė zgjedhė presidentin, kur njė e drejtė e tillė i njihet asaj, si dhe pėr rastet e vdekjes sė ndonjėrit prej personave nga tė cilėt Senati mund tė zgjedhė zėvendėspresidentin, kur njė e drejtė e tillė i njihet atij.
Paragrafi 5
Paragrafet 1 dhe 2 hyjnė nė fuqi nė 15 tetorin e parė pas ratifikimit tė kėtij amendamenti.
Paragrafi 6
Ky nen ėshtė i pavlefshėm nė qoftė se nuk ratifikohet si amendament i Kushtetutės nga legjislaturat e tre tė katėrtave tė shteteve tė veēanta brenda shtatė vjetėsh nga dita e dorėzimit tė tij pėr shqyrtim.
Amendamenti XXI. Paragrafi 1
Ky amendament bėn shfuqizimin e amendamentit XVIII tė Kushtetutės sė Shteteve tė Bashkuara.
Paragrafi 2
Ndalohet transportimi apo importimi nė ndonjė shtet, territor apo zotėrim tė Shteteve tė Bashkuara me qėllime shpėrndarjeje apo pėrdorimi i pijeve alkolike kunder ligjeve tė atij shteti.
Paragrafi 3
Ky nen ėshtė i pavlefshėm nė qoftė se nuk ratifikohet si amendament i Kushtetutės nga kongreset e shteteve tė veēanta brenda shtatė vjetėve nga dita qė Kongresi ua dorėzon atė shteteve, ashtu siē ėshtė parashikuar nė Kushtetutė.
Amendamenti XXII. Paragrafi 1
Askush nuk mund tė zgjidhet nė postin e presidentit mė shumė se dy herė. Gjithashtu askush qė ka ushtruar detyrėn e presidentit apo qė ka kryer funksionin e presidentit pėr mė shumė se dy vjet nga mandati i presidentit tė njė personi tjetėr nuk mund tė zgjidhet nė postin e presidentit mė shumė se njė herė. Megjithatė ky amendament nuk vlen pėr asnjėrin qė ushtronte detyrėn e presidentit, kur amendamenti u propozua nga Kongresi, as nuk pengon asnjėrin qė mund tė jetė duke ushtruar detyrėn e presidentit apo duke kryer funksionin e presidentit gjatė kohės qė ky amendamentit tė hyjė nė fuqi, qė tė vazhdojė ta ushtrojė detyrėn e presidentit apo tė kryejė funksionin e presidentit deri nė pėrfundim tė mandatit.
Paragrafi 2
Ky amendament nuk ėshtė i vlefshėm nė qoftė se nuk ratifikohet si amendament i Kushtetutės nga legjislaturat e tre tė katėrtave tė shteteve tė veēanta brenda shtatė vjetėve nga dita qė Kongresi ua dorėzon atė pėr shqyrtim shteteve.
Amendamenti XXIII. Paragrafi 1
Distrikti ku ndodhet selia e qeverisė sė Shteteve tė Bashkuara emėron sipas mėnyrės qė pėrcakton Kongresi:
Njė numėr deputetėsh pėr zgjedhjen e presidentit dhe zėvendėspresidentit, tė barabartė me numrin e pėrgjithshėm tė senatorėve dhe pėrfaqėsuesve nė Kongres qė do t'i ishte caktuar kėtij distrikti, nė qoftė se ai do tė kishte qenė shtet i veēantė, megjithatė kurrsesi mė shumė se shteti me numrin mė tė vogėl tė banorėve. Ata i shtohen numrit tė deputetėve tė zgjedhur nga shtetet e veēanta, por pėrsa i pėrket zgjedhjes sė presidentit dhe zėvendėspresidentit, ata konsiderohen si deputetė tė emėruar nga njė shtet i veēantė. Ata i bėjnė takimet e tyre nė distrikt dhe kryejnė detyrat e parashikuara nė amendamentin XII.
Paragraf 2
Kongresi autorizohet ta zbatojė kėtė nen nėpėrmjet legjislacionit pėrkatės.
Amendamenti XXIV. Paragraf 1
E drejta e shtetasve tė Shteteve tė Bashkuara pėr tė votuar nė zgjedhjet e para ose nė zgjedhjet e tjera pėr president dhe zėvendėspresident, pėr deputetėt qė bėjnė zgjedhjen e presidentit apo tė zėvendėspresidentit, ose pėr senatorė apo pėrfaqėsuesit e Kongresit, nuk mund tė mohohet apo cėnohet nga Shtetet e Bashkuara apo nga ndonjė shtet i veēantė pėr shkak tė mospagimit tė taksės pėr frymė apo tė ndonjė takse tjetėr.
Paragrafi 2
Kongresi autorizohet ta zbatojė kėtė nen nėpėrmjet legjislacionit pėrkatės.
Amendamenti XXV. Paragrafi 1
Nė qoftė se presidenti pushohet nga detyra, vdes apo jep dorėheqje, president bėhet zėvendėspresidenti.
Paragrafi 2
Nė rast se posti i zėvendėspresidentit mbetet i lirė, presidenti emėron njė zėvendėspresident i cili mund tė fillojė nga detyra vetėm me miratimin e shumicės sė tė dyja dhomave tė Kongresit.
Paragrafi 3
Nė rast se presidenti i paraqet presidentit pro tempore tė Senatit dhe kryetarit tė Dhomės sė Pėrfaqėsuesve njė deklaratė tė shkruar ku shprehet paaftėsia e tij pėr tė ushtruar kompetencat dhe detyrat e postit tė tij, dhe deri nė paraqitjen e njė dokumenti tė shkruar me pėrmbajtje tė kundėrt nga e para, kėto kompetenca dhe detyra i ushtron zėvendėspresidenti, i cili kryen funksionin e presidentit.
Paragrafi 4
Nė rast se zėvendėspresidenti dhe shumica e zyrtarėve tė lartė ekzekutivė ose e nje trupi tjetėr qė Kongresi mund tė emėrojė ligjėrisht, i paraqesin presidentit pro tempore tė Senatit dhe kryetarit tė Dhomės sė Pėrfaqėsuesve njė deklaratė tė shkruar, ku tė theksohet se presidenti nuk ėshtė nė gjendje tė ushtrojė kompetencat dhe detyrat e postit tė tij, zėvendėspresidenti fillon menjėherė sė ushtruari kompetencat dhe detyrat nė funksionin e presidentit.
Nė qoftė se mė pas, presidenti i paraqet presidentit pro tempore tė Senatit dhe kryetarit tė Dhomės sė Pėrfaqėsuesve njė deklaratė tė shkruar sipas sė cilės ai nuk e ndjen veten tė paaftė, ai merr pėrsėri kompetencat dhe detyrat e postit, nė qoftė se zėvendėspresidenti dhe shumica e zyrtarėve tė lartė ekzekutivė ose e njė trupi tjetėr qė mund tė emėrojė ligjėrisht Kongresi, nuk i paraqesin brenda katėr ditėve presidentit pro tempore tė Senatit dhe kryetarit tė Dhomės sė Pėrfaqėsuesve deklaratėn e tyre tė shkruar sipas sė cilės presidenti nuk ėshtė nė gjendje tė ushtrojė kompetencat dhe detyrat e postit tė tij. Pėr njė rast tė tillė vendos Kongresi, i cili, nė qoftė se nuk ėshtė duke zhvilluar punimet e tij tė rregullta, mblidhet pėr kėtė qėllim jashtė sesioni brenda 48 orėve. Nė qoftė se brenda 21 ditėve pas dorėzimit tė dokumentit tė fundit tė shkruar, ose nė qoftė se Kongresi nuk ėshtė duke zhvilluar punimet e til tė rregullta, 21 ditė pas ditės nė tė cilėn duhet tė mblidhej, Kongresi vendos me dy tė tretat e votave tė tė dyja dhomave se presidenti nuk ėshtė nė gjendje tė ushtrojė kompetencat dhe detyrat e postit tė tij, ato vazhdon t'i ushtrojė zėvendėspresidenti nė funksionin e presidentit. Pėrndryshe, presidenti merr pėrsėri kompetencat dhe detyrat e postit tė tij.
Amendamenti XXVI. Paragrafi 1
E drejta e votės pėr shtetasit e Shteteve tė Bashkuara nė moshėn 18 vjeē e sipėr nuk mund tė mohohet apo cėnohet nga Shtetet e Bashkuara apo nga ndonjė shtet i veēantė pėr shkak tė moshės.
Paragraf 2
Kongresi autorizohet ta zbatojė kėtė nen nėpėrmjet legjislacionit pėrkatės.
|
KARTA E TĖ DREJTAVE
LIRIA E FESĖ, FJALĖS DHE E SHTYPIT. E DREJTA E GRUMBULLIMIT DHE E PARASHTRIMIT TĖ KĖRKESAVE.
Shumė vende i kanė dhėnė njė feje tė caktuar statusin e fesė zyrtare dhe e kanė pėrkrahur atė me fonde shtetėrore. Ky amendament e ndalon Kongresin tė krijojė apo tė mbėshtesė nė ēfarėdo mėnyre njė fe tė caktuar. Nė bazė tė shpjegimit qė i ėshtė bėrė kėtij amendamenti, qeveria nuk mund tė pėrkrahė apo t'i japė ndihma doktrinave fetare. Krahas kėsaj, Kongresi nuk mund tė nxjerrė ligje pėr kufizimin e ushtrimit tė fesė, tė sė drejtės sė fjalės dhe tė shtypit, apo tė ndalojė grumbullimin nė mėnyrė paqėsore tė njerėzve. Gjithashtu Kongresi nuk mund t'i ndalojė qytetarėt qė t'i drejtohen qeverisė pėr pėrkrahje nė rast trajtimi tė padrejtė. Sipas Gjykatės sė Lartė, amendamenti XIV e pėrshtat amendamentin l si pėr shtetet, ashtu edhe pėr qeverinė federative.
Tė gjitha tė drejtat qė mbron ky amendament, kanė kufizime. Kėshtu pėr shembull, sigurimi i lirisė sė fesė nuk do tė thotė qė, qeveria duhet tė lejojė ēfarėdolloj praktikash fetare. Rreth viteve 1800, disa mormonė mendonin se ishte detyrė fetare e burrit tė kishte mė shumė se njė grua. Gjykata e Lartė urdhėroi qė mormonėt duhet t'i bindeshin ligjeve qė e ndalonin njė praktikė tė tillė.
KARTA E TĖ DREJTAVE
E DREJTA PĖR TĖ MBAJTUR ARMĖ
Ky amendament ndalon vetėm qeverinė kombėtare tė kufizojė tė drejtėn pėr tė mbajtur armė. Amendamenti u aprovua me qėllim qė Kongresi tė mos mund tė ēarmatoste Forcat e Mbrojtjes Territoriale tė njė shteti tė veēantė.
KARTA E TĖ DREJTAVE
STREHIMI I USHTARĖVE
Ky amendament lindi nga njė ankesė e vjetėr kundėr anglezėve, tė cilėt i kishin detyruar qytetarėt tė strehonin ushtarė nė shtėpitė e tyre.
KARTA E TĖ DREJTAVE
URDHRI I KONTROLLIT DHE I ARRESTIMIT
Njė masė e tillė nuk i ndalon autoritetet zyrtare tė kryejnė kontrolle, konfiskime ose arrestime ndaj qytetarėve. Ajo vetėm kėrkon qė nė shumicėn e rasteve autoritetet tė tė marrin njė urdhėr kontrolli apo arrestimi nga njė gjyqtar, ku tė motivohet njė veprim i tillė. Sipas Gjykatės sė Lartė, dėshmia e dhėnė me thyerjen e amendamentit IV nuk mund tė pranohet gjatė dėshmimit nė njė proges gjyqėsor.
KARTA E TĖ DREJTAVE
TĖ DREJTAT GJATĖ NDJEKJES PENALE
Me krime tė rėnda nėnkuptohen ato krime pėr tė cilėt jepet dėnim me vdekje, ndėrsa me akte tė tjera tė dėnueshme nėnkuptohen ato krime pėr tė cilėt jepet me vdekje ose burgim. Nėpėrmjet kėtij amendamenti sigurohet qė askush tė mos dalė nė gjyq pėr njė krim federativ pa qenė paditur (akuzuar) nga njė juri e lartė. Me juri tė lartė kuptohet njė grup i zgjedhur specialistėsh qė vendos nėse dėshmitė kundėr njė personi janė tė mjaftueshme qė ai tė dalė nė gjyq. Njė person nuk mund tė gjykohet dy herė nga e njėjta qeveri pėr tė njėjtin krim. Megjithatė ai mund tė gjykohet pėr herė tė dytė nė qoftė se juria nuk ėshtė e njė mendimi pėr vendimin qė duhet tė japė, nė qoftė se gjyqi dėshton pėr ndonjė arsye tjetėr ose nė qoftė se vetė i pandehuri kėrkon tė gjykohet pėrsėri. Sipas amendamentit sigurohet gjithashtu qė njė person tė mos mund tė detyrohet tė dėshmojė kundėr vetvetes.
Shprehja sipas sė cilės askush nuk mund tė privohet nga jeta, liria dhe pasuria "pa u zhvilluar njė proces i rregullt gjyqėsor" pėrbėn njė nga ligjet mė tė rėndėsishme tė Kushtetutės. I njėjti formulim gjendet nė amendamentin XIV, duke shėrbyer si kufizim i tė drejtave tė shteteve. Nė bazė tė kėtij formulimi qėndron ideja se jeta, liria dhe pasuria e individit nuk i nėnshtrohen pushtetit tė pafund tė qeverisė. Njė ide e tillė e ka zanafillėn te Magna Carta, ku thuhet se mbreti nuk mund tė burgosė ose tė cėnojė njė person "pa gjykimin e ligjshėm tė fisnikėve tė tij ose pa zbatuar ligjin e vendit". Termi "procesi i rregullt gjyqėsor" paraget paqartėsi. Gjykata e Lartė e ka zbatuar atė nė ēėshtje gjyqėsore nga mė tė ndryshmet. Deri nga mesi i viteve 1900, gjykata e zbatoi atė pėr tė shfuqizuar ligje qė nuk i jepnin liri individit nė administrimin e pasurisė sė vet. Kėshtu pėr shembull, gjykata e bėri tė pavlefshėm Kompromisin Mizuri, i cili e ndalonte skllavėrinė nė territorin e Shteteve tė Bashkuara. Sipas gjykatės, kompromisi i ndalonte padrejtėsisht pronarėt e skllevėrve qė tė merrnin nė Shtetet e Bashkuara skllevėr qė ishin pasuri e tyre. Nė ditėt tona, gjykatat e pėrdorin kėtė proces pėr tė shfuqizuar ligje qė kufizojnė liritė e individit.
Amendamenti nuk e lejon qeverinė tė shfrytėzojė pronėn private tė individit pėr pėrdorim tė pėrbashkėt, pa dhėnė pėr tė shpėrblimin e duhur. E drejta e qeverisė pėr tė shfrytėzuar prona private quhet e drejtė parėsore. Qeveritė e shfrytėzojnė kėtė tė drejtė pėr tė marrė sipėrfaqe tokash tė cilat pėrdoren pėr ndėrtimin e rrugėve, shkollave dhe objekteve tė tjera pėr pėrdorim tė pėrbashkėt.
KARTA E TĖ DREJTAVE
TĖ DREJTAT PĖR NJĖ GJYKIM TĖ PAANSHĖM
Ndaj njė personi qė akuzohet pėr kryerjen e njė krimi tė caktuar, duhet zhvilluar pa vonesė gjyq i hapur nėn drejtimin e njė jurie pa paragjykime. Kėrkesa pėr zhvillimin e njė procesi tė shpejtė e tė hapur gjyqėsor u bė pėr shkak se disa gjyqe politike nė Angli ishin shtyrė pėr vite me radhė dhe vendimet nuk ishin bėrė tė njohura. Personat e akuzuar duhet tė njoftohen pėr akuzat e ngritura kundėr tyre dhe tė lejohen tė takojnė ballė pėr ballė dėshmitarėt qė pohojnė kundėr tyre. Pėr ndryshe, personat e pafajshėm mund tė dėnohen nė qoftė se gjykata pranon deponimet e dėshmitarėve tė panjohur. Nė bazė tė kėtij amendamenti sigurohet qė tė akuzuarit tė ballafaqohen me ata qė i kanė paditur dhe t'i pyesin ata hollėsisht pėr gjithēka. Kėshtu ata mund jenė nė gjendje t'i provojnė si tė paqena ose tė gabuara dėshmitė e paditėsve. Sė fundi, nė qoftė se dėshiron, i akuzuari mund tė ketė edhe avokat mbrojtės. Sipas Gjykatės sė Lartė, nė qoftė se njė i akuzuar nuk ėshtė nė gjendje tė financojė njė avokat, atėherė atij i caktohet njė i tillė si pėrfaqėsues nė gjyq.
KARTA E TĖ DREJTAVE
TĖ DREJTAT NĖ ĒĖSHTJET CIVILE
Pėr hartuesit e Kushtetutės, e drejta pėr t'u gjykuar nga njė juri paraqiste rėndėsi shumė tė madhe. Nė amendamentin VI bėhet fjalė pėr gjykimin qė bėn juria nė rastet e ndjekjeve penale, ndėrsa nė amendamentin VII bėhet fjalė pėr gjykimet nė ēėshtjet e rėndomta ku shuma e kontestuar i kalon 20 dollarė. Amendamenti i fundit vlen vetėm pėr gjykatat federative. Megjithatė nė shumicėn e kushtetutave tė shteteve tė veēanta flitet gjithashtu edhe pėr gjykimin e ēėshtjeve civile nga njė juri.
KARTA E TĖ DREJTAVE
DORĖZANITĖ, GJOBAT DHE DĖNIMET
Dorėzanitė, gjobat dhe dėnimet e vėna duhet tė jenė tė drejta dhe tė njerėzishme. Nė rastin e ēėshtjes penale Furmani kundėr Xhorxhas, nė vitin 1972, Gjykata e Lartė e quajti dėnimin me vdekje tė dhėnė pėr atė rast si shkelje tė kėtij amendamenti. Sipas Gjykatės sė Lartė, dėnimi i dhėnė ishte mizor dhe i pazakontė. Pas kėtij vendimi, shumė shtete nxorrėn ligje tė reja pėr dėnimin me vdekje duke iu pėrgjigjur kėshtu vėrejtjeve tė Gjykatės sė Lartė. Duke synuar shmangien e dėnimeve arbitrare nė tė tilla raste, Gjykata e Lartė ka vėnė disa kushte qė duhen plotėsuar pėr dhėnien e dėnimit me vdekje.
KARTA E TĖ DREJTAVE
TĖ DREJTAT QĖ RUAN POPULLI
Kishte njerėz qė druanin se mosrenditja e disa tė drejtave nė Kartėn e tė Drejtave nėnkuptonte nėnvleftėsimin e tė drejtave tė tjera qė nuk ishin pėrfshirė nė tė. Kjo ishte arsyeja e miratimit tė njė amendamenti tė tillė.
KARTA E TĖ DREJTAVE
TĖ DREJTAT QĖ RUAJNĖ SHTETET DHE POPULLI
Ky amendament u miratua pėr tė siguruar shtetasit se qeveria kombėtare nuk do tė pėrpinte shtetet e veēanta. Ai pėrforcon faktin se shtetet e veēanta dhe populli gėzojnė tė gjitha tė drejtat qė nuk i njihen qeverisė kombėtare. Kėshtu pėr shembull, shtetet kanė kompetenca pėr probleme tė tilla si martesa dhe shkurorėzimi. Megjithatė, nė Kushtetutė thuhet se qeveria federative mund tė nxjerrė ēfarėdolloj ligjesh qė janė "tė domosdoshme dhe tė duhura" pėr ushtrimin e kompetencave tė saj tė veēanta. Ky ligj e bėn tė vėshtirė pėrcaktimin e saktė tė tė drejtave tė shteteve.
PADITĖ KUNDĖR SHTETEVE
Ky amendament u propozua mė 4 mars 1794 dhe u ratifikua mė 7 shkurt 1795.
Ky amendament bėn tė mundur qė njė shtetas i njė shteti tė caktuar tė ngrejė padi kundėr njė shteti tjetėr. Amendamenti lindi nga ēėshtja gjyqėsore e vitit 1793, Ēizėmi kundėr Xhorxhas, sipas tė cilės njė qytetar i Karolinės Jugore paditi shtetin Xhorxha lidhur me njė akt trashėgimie. Xhorxha u shpreh kundėr njė veprimi tė tillė, duke theksuar se nuk mund tė paditej nė njė gjykatė federative, por Gjykata e Lartė urdhėroi se ndaj njė shteti mund tė ngrihej padi. Mė pas Xhorxha u bė flamurtare pėr pėrfshirjen e kėtij amendamenti nė Kushtetutė. Megjithatė, njė individ mund tė ngrejė akoma padi kundėr autoriteteve shtetėrore nė njė gjykatė federative pėr heqje tė tė drejtave kushtetuese.
ZGJEDHJA E PRESIDENTIT DHE E ZĖVENDĖSPRESIDENTIT
Ky amendament u propozua mė 9 dhjetor 1803 dhe u ratifikua mė 27 korrik 1804.
Nė bazė tė kėtij amendamenti, anėtarėt e Trupit Elektoral, qė quhen zgjedhės (deputetė), votojnė pėr njė person nė postin e presidentit dhe pėr njė person tjetėr nė postin e zėvendėspresidentit. Hartimi i kėtij amendamenti mori shkas nga zgjedhjet e viti 1800. Nė atė kohė, ēdo zgjedhės votonte pėr dy kandidatė, pa thėnė cilin zgjidhte president. Ai qė fitonte numrin mė tė madh tė votave zgjidhej president, ndėrsa tjetri zėvendėspresident. Kandidati pėr president Tomas Xhefėrson dhe kandidati pėr zėvendėspresident Erėn Bėr, moren tė njėjtin numėr votash. Pėr kėtė arsye, ēėshtja i ka |
| |