Cili ėshtė vendi i letėrsisė nė jetėn e njė shkrimtari?
Ka vite qė e shoh si strehėn kryesore pėr t’iu shmangė terrorit qė mė shkakton jeta. Letėrsinė nuk e konsideroj qėllim mė vetė apo mjet qė i shėrben rritjes sė personalitetit, porse bastun, tamam bastun qė mė ndihmon me u mbajtė nė kambė pėr do arsye qė i di vetėm Zoti. Ka njerėz qė pohojnė tanė krenari se na qenkan shkrimtarė, e kjo gja mė duket pak me thanė, komike. Ndonjiherė kėtė pohim e kam ba edhe unė, por pa mendue se po u them tė tjerėve diēka tė re apo tė jashtėzakonshme. Unė nuk di me ba ndonjė punė tjetėr, thjesht me shkrue, kėshtuqė s’gjej arsye me u ndķ i randėsishėm sa nji ministėr apo kryetar partie, fjala vjen. Nuk jam i sigurtė qė hapsina qė i kam dhanė letėrsisė nė jetėn time, asht e justifikueme, por di mirė se bahet fjalė pėr nji prani tė pashmangshme qė s’varet prej meje. Ndonjiherė, pėr pak minuta, nė mua zgjohet arsyeja racionale qė mė zbulon se tė shkruemit asht kohė e humbun, por rikthehem shpejt nė pozitėn e idealistit tė pandreqshėm dhe ndihem i bindun se mes sa e sa mėnyrave tė kohėhumbjes, fjala e shkrueme mbetet ma e pranishmja. Nuk shkruej pėr famėn, anipse nuk jam kundėr saj- por thjesht pėr me u dhanė formė ideve tė mia qė ndoshta rastėsisht, krejt rastėsisht vlejnė edhe pėr tė tjerėt.

A mundet njė autor i viteve 2000 tė mos ndikohet nga realiteti? Po ju, nė ē’mėnyrė ndikoheni nga realiteti shqiptar?
Ndikohem nga realiteti, sigurisht, por ma sė pari duhet ba ndonji marrėveshje mbi pėrkufizimin e realitetit. Kjo, sepse nėn vėshtrimin tim gjithēka asht realitet. Besoj se nė kėtė rast fjala asht pėr atė qė perceptohet prej shqisave tona. Nė nji nga tregimet e mia tė dikurshme, realitetin, po themi universal, e shoh si nji ndėrtesė pafundėsisht tė naltė, ēdo kat i sė cilit asht realitet mė vete. Ai qė banon nė katin e pestė, di se ē’ndodh nė katėr katet poshtė tij, por nuk ka asnji ide mbi atė qė ndodh nė katėr kate ma sipėr. Termi realitet asht diēka e madhe qė pėrfshin gjithēka e ndoshta asgja, sadoqė edhe vetė asgjaja asht pjesė e realitetit. Unė kam zbulue nė vete nji sistem tė ndėrlikuem pasqyrash, si ai me tė cilin egjiptasit e lashtė mendohej se ndriēonin seksionet mė tė thella tė piramidave, sistem qė mė jep mundėsinė tė hetoj gjithė ē’pėrpiqet tė ndodhė nė mua. Sa pėr realitetin pesėshqisor, tė cilin e kam si objekt nė romanin “Pesė gardianė”,-roman qė mendoj se asht model i ri nė prozėn shqiptare- e konsideroj gja tė randėsishėm, por gjithsesi dhimbsurisht tė pėrkohshėm, nji ideal qė nuk mund ta mbushė hapsinėn time krijuese. Veēanėrisht mė pėlqen tė merrem me hemisferėn e pandriēueme tė mendimit e tė hulumtoj simptomat e sėmundjes sime, zonat e errėta ku ngjizen gjestet e dukshme njerėzore. Mė intereson jo ai realitet ku gjanat ndodhin nė nji mėnyrė lehtėsisht tė perceptueshme e gati fyese pėr inteligjencėn dhe ndjeshmėninė tonė, por pika fillimore e tij; pra jo orteku i potershėm, i madhėrishėm e shkatėrrues, por ai flok bore i zgjedhun mes miliarda tė tjerėve pėr ta formue atė. Ndikohem nga realiteti material, kjo asht diēka e pashmangshme, por bahet fjalė pėr nji ndikim instinktiv qė pėrpunohet nė lėvizje, tue u projektue nė sfondin e nji alkimie egocentrike. Ē’nevojė kam tė fotografoj nji realitet qė depėrton tek unė nė mėnyrė tė pashmangshme, tė cilin edhe po tė dua nuk mund ta asgjėsoj! Kėshtu, gjithė ē’nuk ndodh brenda meje ka vlerė dytėsore

Keni fituar dy ēmime kombėtare (“Nirvana”, roman, “At Gjergj Fishta” 1996) dhe “Maieutika” (poezi, “Orana”, 1999). Ē’vlerė kanė kėto ēmime pėr ju?
Ka kohė qė nėpėr mjediset letrare dėgjohet shprehja ime: “Tė gjithė flasin pėr dijen, por ka ardhė tashmė koha tė flasim pėr vetėdijen”. Po, unė jam njeri me vetėdije. Besoj ta di mirė se ku mė ēon rruga, rruga pėr tė cilėn kam pague e jam gati me pague ēdo lloj takse. Jam nji udhėtar nė kohė. Nė nji mėnyrė apo nė nji tjetėr, unė do ta jetoj realisht iluzionin qė quhet letėrsi. Nuk ka randėsi nėse e gjithė kjo asht nji idiotėsi; randėsi ka qė ne vetė ta dimė se kjo asht nji idiotėsi. Pra, pėr mendimin tim, gjithēka pėrkthehet “vetėdije”. Kėsisoj, mendoni vetė se sa mund ta entusiazmojnė ēmimet kombėtare, nji shkrimtar qė e njeh mirė raportin mes ambicjeve dhe energjive tė tij krijuese. Edhe nė planin e nji njohjeje ma tė gjanė, ēmimet letrare nė Shqipni nuk asht se tė bajnė shumė dobi, sepse nji muej ma vonė kjo histori ka marrė fund. Ai qė mbetet, asht tekst i shkruem, i mirė apo i keq. Tė fitosh ēmime, nuk don me thanė se je i mirė: tė mos fitosh nuk don me thanė se je i dobėt. Por nji gja mendoj se asht e sigurtė: ai qė fiton nuk asht kurrė i dobėt. Sa pėr tė tjerėt, kanė tė drejtė tė mendojnė se ēmimi asht nji mėnyrė pagėzimi.

Kush janė tė tjerėt? A kanė rėndėsi pėr njė autor?
Ata qė s’janė unė, ata qė mendojnė se arti nuk asht thjesht iluzion. Fat pėr ta, sepse po ta dinė se ti po e vėrtit jetėn e tyne nė karuselin e nji argumenti hipotetik, tė marrin shpirtin. Ka vite qė e ndaj botėn nė dy pjesė (strategjikisht, kuptohet): unė nė njenen anė, tė tjerėt andej. Kam nji lloj terrori tė pashpjegueshėm ndaj turmave, qofshin kėta edhe lexues. I shoh si nji energji tė jashtėzakonshme, porse tė verbėr. Nuk mund ta imagjinoj veten mes kėsaj mase tė pėrhimtė e tė frikshme. Por, Zoti na ruejtė, mos mendoni se urrej. Shumė-shumė, druej ose pėrēmoj. Urrejtja asht gja e poshtėr dhe besoj joproduktive. Asht nji lloj vorbulle qė nuk tė nxjerr nė asnji breg.

Ē’rol luan familja nė jetėn e njė shkrimtari? A ėshtė ajo pengesė, apo mbėshtetje e rėndėsishme?
Pengesė, sigurisht, por me kėtė s’dua tė them se familja asht e tepėrt, por sepse artisti ka nevojė doemos pėr ndonjė pėngesė. Nėse jo, mendoj se artisti asht i tepėrt. Mė ka qėllue tė zbuloj se atė qė familja ma merr pėr nji kohė tė gjatė, ma rikthen tė shumėfishuem mbrenda nji ēasti. Unė i mungoj familjes, ndonėse jam i pranishėm. E kam thanė edhe diku tjetėr, se arti, me vetėdijen tonė apo jo, realizohet mbi krimin. Me fjalė tė tjera, do tė ishte shmangia nga problemet e pėrditshme tė familjes dhe mbyllja nė do probleme qė familjes as qė i interesojnė. Mė kujtohen fjalėt qė Ksanthipi thoshte pėr Sokratin: “Kam nji burrė qė mė sjell nė shtėpi famė e jo bukė”. S’di pse m’asht mbushė mendja se fama e Sokratit asht ma e randėsishme se uria e familjes sė tij. Por e keqja asht se nė shumicėn e rasteve e nė fund tė rrugės, zbulojmė se nuk mundėm tė jemi as Sokratė dhe as familjarė. Kjo po, qė asht tragjedi.
Mendoj se artisti (edhe filozofi, meqė pėrmendėm Sokratin) nuk ka ardhė nė kėtė botė pėr tė zgjidhė probleme, po pėr tė shtue do tė tjera e pėr t’i anashkalue mandej tė gjitha. Shpeshherė mendoj se marrėdhaniet e shkrimtarit me letėrsinė, nuk ndryshojnė edhe aq nga marrėdhaniet e demit me cohėn e kuqe. Iluzion, iluzion…

Rreth viteve ’60 disa autorė ku bėnin pjesė edhe Kadare, Agolli e Arapi, iu kundėrvunė estetikave dhe pėrvojave letrare tė vjetėruara pėr kohėn, duke ndėrmarrė kėshtu njė mision tė cilin kritika e kohės nuk ishte e aftė ta kryente. A mendoni se ka ardhur koha qė njė akt i tillė tė pėrsėritet, dhe ndaj kujt tashmė?
Mendoj se nė asnji fushė tė ekzistencės dhe aktivitetit njerėzor, nuk ekziston revolucioni, por vetėm evolucioni. Ndryshimet nuk ndodhin si qėllime nė vete, po si nevoja jetike. Letėrsia e mirė nuk rend pas platformash estetike, por mėsyn pėrpara tue diktue rrugėn e tu’ u pasue prej platformash estetike. Autorėt qė pėrmendni ju, patėn nevojė tė jenė vetvetja, tue iu pėrgjigjė nė kėtė mėnyrė thirrjeve qė u bante konstitucioni i tyne i veēantė shpirtnor. Nė kėtė mėnyrė, pothuajse instinktivisht, ata i banė nji shėrbim tė caktuem letėrsisė sė realizmit socialist, por mjerisht jo dhe letėrsisė shqipe. Nė kohėt e sotme, kėta tė tre janė shndėrrue nė tre lokomotiva tė ndryshme qė duhen ndėrrue doemos me tė tjera. Le qė ē’tė shtoj ma tepėr: mendimet pėr ta e pėr realizmin socialist nė pėrgjithėsi, e kam shprehė me dhjetra herė. Asht nji periudhė e turpshme, nė mbrojtje tė sė cilės dalin vetėm ata artistė apo kritikė tė cilėt kanė ndonji hall tė madh qė s’lidhet me letėrsinė. E kam thanė edhe herė tė tjera: letėrsia shqipe i ngjan nji blloku marmalate qė e pėlqen shumė nji ish-i njohuni im, mbi tė cilėn nuk ka ra kurrė thika. A do t’i ndajmė e t’i klasifikojmė ndonjiherė kėto epokėza letrare, apo do vazhdojmė tė mbllaēisim nga tė katėr anėt! Evolucioni estetik u duk se po bante nji paraqitje tė bukur nė fillim tė viteve’90, por gjithēka mori tatėpjetėn, pėr shkak se nji pjesė e autorėve tė rinj, asokohe premtues- ua shitėn lėkurat e tyne baballarėve tė realsocit. Dhe me ēfarė ēmimi: me atė tė nji lėkure cjapi. Prapseprapė, ēėshtja e nji letėrsie tė re mbetet e hapun bash pėr shkak tė veprės dhe meritės sė disa autorėve qė numėrohen me gishtat e dorės qė nuk e njohin kompromisin kur asht fjala pėr letėrsinė.

E shihni suksesin te poezia apo te proza?
Ma do mendja me besue se artisti i mirė nuk e pėrdor letėrsinė, por pėrdoret prej saj. Ēdo lloj pėrjetimi e zotnon formėn e tij qysh pėrpara se ta shndėrrojmė nė fjalė apo nė shenja grafike. Meqenėse nuk na mbetet gja tjetėr veēse tė jemi instrumente, zbatojmė me pėrunjėsi rregullat qė na i dikton ajo forcė e fshehtė e cila kapėrcen vullnetin tonė. Ē’randėsi ka nėse rezultojmė poetė apo prozatorė, pėrderisa nė tė dy rastet jemi nė kontakt me fjalėn. Unė nuk di se ē’jam. Mbetet qė kėtė me ma sqarue ndokush qė nuk ka ndonjė gja ma tė mirė me ba. Unė jam nji krijues i lirė, instinktivisht i lirė.

Ē’ėshtė liria pėr ju? Ēfarė marrėdhėniesh keni me tė, meqė ju pėlqen ta pėrmendni kaq shpesh si term?
Liria asht absolutisht gjithēka. Pa tė je diēka e kotė, por jo se nuk mund tė rrohet pa tė. Thjesht rrohet si nji derr. Shumė njerėz as qė e ndjejnė nevojėn e saj, por megjithatė gėzojnė shėndet tė mirė dhe mund tė rrojnė gjatė. Liria asht e lidhun me vetėdijen. Nėse dikush di pėr veten, asht doemos njeri i lirė, edhe pse nė kėtė rast mėnyrat e manifestimit tė lirisė janė thuejse tė pavėrejtshme. E randėsishme asht qė tė kuptohet se liria pėr tė cilėn unė flas, nuk ka lidhje me atė ēka ofron revolucioni, pėrmbysja e sistemeve, grushtet e shtetit, kartat e tė drejtave tė njeriut, puna “e pėrkushtueme” e OJQ-ve, fjalimi i Presidentit tė Amerikės, amnistia, armėpushimi, etj. etj., por me atė zonė tė thellė e tė errėt qė gjendet nė shpirtin e ēdo individi, e ēdo krijese dykambore qė pėrpara se tė jetė nji element social, asht krijesė e Zotit. Por, ngul kambė, se njeriu lindet i lirė ose jo. Ajo qė mė dhemb sė tepėrmi asht mungesa e lirisė tek artistėt, shkrimtarėt nė rastin tonė. Unė nuk e di se pse e humbasin kot jetėn me letėrsi, mbasiqė nuk do munden me gallavitė kurrgja. Kėta shkrimtarė tė tredhun shpirtnisht, nuk do mundet kurrė me mbarsė ndonjė realitet, sepse janė jeniēerizue qysh me lindjen.

Keni botuar rrallė ngase keni shkruar pak, apo arsye tė tjera ju pengojnė tė dilni me tituj tė shumtė?
Unė kam botue vetėm pesė libra dhe nuk di se pse ju duken pak pėr nji shkrimtar dyzetvjeēar. Nėse do tė matesha me ē’punojnė tė tjerėt, do tė mė duhej tė tmerrohesha. Unė nuk dua t’ia di pėr tituj. Me botue nji libėr asht e vėshtirė, por me e ba atė tė tė paqenė asht e pamundun. Pjesės dėrrmuese tė shkrimtarėve shqiptarė u vjen turp pėr botimin e shumė librave tė tyne, ngase i shohin si pjellė tė entusiazmit nė nji ēast tė caktuem. Unė mendoj se shkrimtari duhet tė mos ketė mėshirė ndaj vetes, pėrndryshe do tė jetė pré e lehtė pėr gjykimin e tė tjerėve. Unė jam nji shkrimtar i ēliruem prej tė gjitha pikave tė referimit qė ndodhen jashtė meje. Ma tepėr se sa me tė sotmen e dikujt, mė pėlqen me u matė me tė djeshmen time. Nė kėtė mėnyrė, ecja pėrpara asht e pandalshme.

Pėrse shkruani ėshtė njė nga pyetjet e hershme e tė pashmangshme tė intervistave me njė shkrimtar. Konkretisht, ju pėrse shkruani? Ngase, sikurse thatė nė fillim, nuk dini tė bėni diēka tjetėr?
Po e filloj me fjalėt e poetit amerikan Robert Creeley: “Shkruej pėr tė kuptue botėn, e kėshtu pėr tė lanė nji testament. Shkruej pėr tė shndėrrue nė fjalė nji kėnaqėsi njerėzore, shkruej kur ēdo gjest tjetėr mė asht i pamundun.” Kėtė e ofrova thjesht si nji model tė mirė. Sa pėr mue, besoj t’i kem dhanė nji pėrgjigje tė saktė kėsaj pytje nė “ars”-in e para tre numrave. Shkurt, unė shkruej thjesht pėr tė kompensue listėn e gjatė tė gjanave qė mė mungojnė. Kam pėrshtypjen se edhe tė shkruarit, por edhe shkrimtarėt i nėnshtrohen atij procesi qė quhet seleksion natyror. Ata qė eleminohen janė vetėm tė dobėtit, tė cilėt zbythen me ua lėshue vendin tė fortėve. Ideja se nė letėrsi ka vend pėr tė gjithė, mė tingėllon banale dhe fyese.

Prej deklarimeve tė mėparshme kuptohet se teksti nė tė cilin ju keni ushqyer ambicjet mė tė mėdha ėshtė romani “Pesė gardianė”, botuar para dy vitesh nga “Buzuku”, Prishtinė. Mendoni ende se sillni risi, edhe kur deklarohet se pas Xhojsit e Prustit qė ia hoqėn fabulėn romanit, s’ka mbetur ndonjė gjė e madhe pėr t’u bėrė?
Kam punue tre vjet e gjysėm pėr kėtė roman. Kam vuejtė shumė pėrpara fletės sė bardhė, e jo se nuk dija se ē’tė shkueja, por ngase dija mė tepėr nga ē’mė nevojitej. Ēdo fjali ishte mundim e njikohėsisht lumtuni mė vete. Unė shkruej shumė ngadalė e shpesh mė qėllon tė rri me orė tė tana para letrės sė bardhė, pa guxue me shkrue qoftė edhe nji fjalė. Kur arrij me nxi disa rreshta, ndihem i jashtėzakonshėm dhe as qė mė bie ndėrmend pėr Xhojsin a Prustin. Ata e kanė ba punėn e tyne shumė mirė, e mua mė duhet ta baj po aq mirė. Thatė diēka rreth mungesės sė fabulės. Po a s’ju duket se i ka dalė boja letėrsisė me fabul, tash tre mijė vjet! Mjaft ma! Duhet tė ketė doemos lexues qė janė dakord me kėtė pozicionim tė ri. Nėse s’gjenden, punė e madhe; po pėrkundem nė kėnaqėsinė time. A duhet tė kem frikė se mos mbytem nė hullitė e Xhojsit apo Prustit? E shqiptueme nė kėtė kontekst, kjo fjalė edhe e shqiptueme mė tingėllon komike. Bahet fjalė pėr nji horizont relativisht tė ri e tė papushtuem, brenda tė cilit shpalosen rrugė tė pafundme.

Edhe pse keni fituar ēmime, jeni pak i lexuar, si shumė autorė tė tjerė tė pasnėntėdhjetės. Nuk ju shqetėson kjo mungesė komunikimi me lexuesin?
Pothuejse hiē! Letėrsia e realizmit socialist ka kultivue nji lloj lexuesi pėrtac qė asht mėsue me e pa librin si qófte, tė cilin mundėsisht duhet me ia ēue edhe te goja. Boll! Lexuesi shqiptar duhet tė rritet e tė mėsojė kode tė reaj receptimi. Lexuesi duhet tė udhėtojė drejt librit. Nuk do lexohem edhe pėr mjaft kohė, por kjo mė ban tė ndihemn palė e fitueme.

A ju shqetėson fakti se jeni autor i njė “gjuhe tė vogėl” dhe si e tillė me mundėsi edhe mė tė vogla pėrkthimi?
Po tė mendoj pėr pėrkthimin, druej se harroj me shkrue, gja qė nuk do tė ishte fort nė dobinė time. Mandej ti e di se si funksionon mekanizmi i pėrkthimit nė Shqipni. Skandal! Sa pėr gjuhėn shqipe, ajo mund tė jetė e vogėl nė planin gjeografik, por jo dhe e parandėsishme. Asht gjuhė me nji fuqi shprehėse tė jashtėzakonshme.

Cila ėshtė ngjarja mė e rėndėsishme letrare shqiptare e shekullit XX?
Romani “Dasma”i Ismail Kadaresė. Unė nuk e kam lexue, por mė kanė folė fjalė tė mira pėr atė tekst. Libėr me lanė thojtė nė tė.

Po mė e parėndėsishmja?
“Andrra e jetės” e Ndre Mjedės.

Gazeta "Shkodra"

AKTI I KRIJIMIT LETRAR SI FATALITET

Shpetim Kelmendi

Aureola e territ qe rrethon aktin e krijimit dhe veshtiresia qe mjeshtrat e metafizikes hasin ne perpjekjen per ta ba te ditun se c"asht ai, nuk kam dyshim se buron drejtpersedrejti nga themeli i vete qenies njerezore. Pyetja se c"asht akti i krijimit letrar, prej pikes nga ku une i shoh gjanat, asht e barazvlefshme me pyetjet C"asht arti?", C"asht akti i krijimit?", C"asht nevoja per komunikim?", C"asht shkrimtari?", etj. Mendoj se njeriu e ka te pamundun te zbrese apo te ngjitet ne misterin e heshtun te krijimit, dhe jo vetem te krijimit artistik ne pergjithesi, -ne rastin tone, letrar- por te cilesdo forme te krijimit, te cilitdo nivel te krijimit. Ka vite qe prihem nga ideja se njeriu asht nji iluzion, qe jeta asht nji iluzion, qe letersia asht nji iluzion. Ne kete rast, me marre ne konsiderate se c"asht letersia si akt krijimi, don te thote me marre ne konsiderate iluzionin e iluzionit te iluzionit. Ndoshta duket pak si loje fjalesh, por asht nje loje shume serioze fjalesh. Ne rastin tone pyetja asht nji, por pergjigje ka aq sa ka edhe letrashkrues. Per mue akti i krijimit asht nji fenomen cnjerezor, term ky qe duhet kuptue herembashere edhe si jonjerezor, edhe si mizor. Akti i krijimit letrar si porosi fillimore, asht i njejte per te gjithe, cka se mandej do te kanalizohet neper hulli, vullnete apo vullaja te ndryshme njerezore. Mandej hyjne ne loje cilesite e ndryshme te metabolizmave njerezore te cilet do te duhet ta pertypin kete porosi te cuditshme qe quhet krijim. Ndoshta asht arrogance nga ana ime-me siguri qe asht arrogance-por gjithnji me ka ngjalle njifare neverie siguria me te cilen filozofet, metafizistet, estetet, fenomenologet e pershkruejne aktin e krijimit, tue mos e njofte ne shumicen e rasteve ate fergellimen enigmatike qe kaplon qenien e shkrimtarit, e cila krejt papritmas i jep udhe krijimit letrar, tue e vendose kete lloj krijimi cilembyll syte ne majen e hierarkise se tij te vlerave njerezore. Ja pikerisht ne kete rast, krijimi letrar shfaqet si akt cnjerezor ne te dy kuptimet qe siperpermendem: 1.cnjerezor si mbinjerezor, pra hyjnor 2. cnjerezor si mizor, kriminal, pra i ndertuem mbi izolimin, ambicjen, egoizmin dhe anashkalimin e shume vlerave te tjera qe perbajne ekzistencen njerezore. Ndoshta keto do t"iu duken te ekzagjerueme, por nuk do ta kini fare problem po te kujtoheni se keto jane thjesht mendimet e mia tanesisht subjektive. Pra akti i krijimit asht hyjnor sepse ngjizet ne nje hapsine-qofte kjo edhe e mbrendshme-tanesisht te panjohun e te panjohshme. Krejt papritun rizgjohen imazhet e fjetuna, shfletohen disa realitete qe ndoshta as i kemi jetue, as i kemi pa, e as i kemi ndi kurre. Nuk besoj ne shkrimtarin krijues apo qofte edhe pjesemarres ne krijim, por thjesht ne shkrimtarin si instrument krijimi. Ja pse, thania Nji perqint talent e nantedhjete e nante perqint vullnet", me tingellon tallese dhe fyese. Artisti nuk mund te jete kurrsesi nji puntor krahu. Me thoni nji njeri qe nuk lindet jo me nji perqint por dhe me dhjete, njizet a tridhjete perqint talent! Tashti, mjaft qe ky njeri te kete vullnet dhe mund te shnderrohet ne Dante apo Shekspir?! Asht e vertete qe krymbi shnderrohet ne flutur, por a mos valle cdo krymb? Ne te vertete, vullneti, qe besoj te jete korruptue keqas si fjale, ne raport me vleren e tij fillimore, duhet te perkthehet talent. Ai i brendashkruhet dhe i gjunjezohet talentit ne menyre organike dhe natyrale. Gjendja e parakrijimit, pra ajo ideja flakeruese qe na kujton fjalen qe meton te artikulohet apo te shnderrohet medoemos ne shenja grafike, fjale qe ne te vertete ende s"asht shfaqe, asht vertete gjendje e jashtezakonshme per nga menyra se si merr jete, por njikohesisht dhe e zakonshme sepse pulson ne shume individe, cka se rrallehere shnderrohet ne krijim. Nuk di nese krahasimi vlen per te gjithe, por ne koken e shkrimtarit ekziston kaosi, kaosi qe pergatit nji forme krijimi qe ende nuk ka kalue ne vetedije, njifare Big-Bang-u i madherishem, nji nebuloze e zjarrte qe te shtin dridhmat. Pra, gjendja e parakrijimit asht e pranishme tek shume njerez, pse jo dhe tek te gjithe njerezit, porse me perjashtime te rralla ajo udheton drejt ndergjegjes per t"u shnderrue mandej ne nji kumt artistik. Nese nji grup turistesh vezhgon nje katarakt, nji pejsazh alpin apo nji riviere, nuk kam asnji dyshim se cdonjeri nga pjestaret e grupit vetetohet nga e bukura me nji intensitet te plote per te mberrite cilembyll syte ne pragun e parakrijimit, por ne te njejten kohe nuk kam dyshim se asnji prej tyne, pervec artistit te mundshem, nuk do te kete fuqi ta kaperceje kete prag.

Gjithsesi asht vertete e veshtire, ne mos e pamundun, me zbulue se c"asht akti i krijimit, mbasiqe bahet fjale per nji mister i cili ne ndergjegje te ndryshme perthyhet ne menyra te ndryshme, tue mos na dhane kurre nji pergjigje te sakte. Ndoshta ma interesante dhe sidomos ma e besueshme, do te ishte te flisnim rreth atijj segmenti te vecante te realitetit qe e nxit aktin e krijimit. Ma perpara duhet ta bajme te qarte se realiteti material qe ne njohim, nuk mundet me qene kurrsesi motorri i pare qe ve ne levizje aktin e krijimit, por thjesht nji ingranazh shume i randesishem qe na e krijon kete iluzion. Nese guxoj me thane dicka ne lidhje me faktoret qe nxitin aktin e krijimit, do te isha i detyruem me u bazue ne pervojen time. Sigurisht qe ka edhe pervoja te tjera, por edhe ato mbeten ne rangun e pervojes vetiake. Nuk e kam zakon t"i them vetes: Ti je shkrimtar dhe doemos duhet te shkruash letersi", porse Ti je njeri dhe doemos duhet te jetosh". Me kete due me thane se akti i krijimit nuk asht qellim i egzistences sime, por se egzistenca ime eshte qellim i aktit te krijimit. Nuk duhet thane: Une do krijoj, ose une do perpiqem te krijoj", porse Une do te pres, ose une do te perpiqem te pres". Gjithsesi, gjaja ma e randesishme asht te jetuemit, sepse pa kete, asnje lloj tjeter vlere njerezore nuk do te kishte kuptim. Gjate perpjekjeve per te jetue, ndodhin edhe perplasje te cilat gjenerojne mandej ne menyre krejt te vetvetishme ate qe krenarisht na pelqen ta quejme akt krijimi". Ne te vertete nuk bahet fjale per nji akt qe ndryshon thelbesisht nga aktet e tjera qe njeriut i duhet te kryeje ne menyre natyrale gjate procesit te merzitshem te egzistimit. Thjesht asht fjala per nji akt qe ka mundesi te vetelavderohet nepermjet ca egzekutuesve te pavetdijshem qe quhen artiste. Ajo qe une kuptoj me akt krijimi letrar", nuk ka te baje fare me ate kollajllekun budalla me te cilin njeriu ulet perpara nji letre te bardhe, thjesht i keqkuptuem ose i nxitun prej nji realiteti apo nji modeli tashma ekzistues. Nese firmosim nji pakt te perhershem me veten ne lidhje me aktin e krijimit, nese na ngjan se jemi jemi prore te frymezuem nga ky fenomen kinse i gjithnjipranishem, nese na asht fiksue ideja se jemi te thirrun per te krijue dhe per kete duhet te shkruejme e te shkruejme pambarimisht libra, nese mendojme se krijimi asht nji realitet pa te cilin bota nuk ka kuptim-teksa ne si krijues kemi ardhe ta kuptimesojme ate, nese sajojme lidhje artificiale me krijimin dhe mashtrojme veten me idene se paskemi nevoje te domosdoshme per letersine, atehere vertete mund te thuhet se akti i krijimit nuk ka fare lidhje me ne. Artisti, ne rastin tone shkrimtari, them se e njeh mire se c"asht akti i krijimit, por asht i denuem me paaftesine e artikulimit te sekreteve. Per boten njerezore kjo asht e njoftun: dime nji gja por nuk jemi e as do te jemi ndonjihere te afte t"ia shpjegojme edhe ndokujt tjeter. Thjesht mund te perpiqemi te ofrojme ndonji ide, gjith" pa qene te sigurte se ia kemi dale mbane. Te menduemit e ngulmet rreth ketyne sekreteve me ka dhane vetem nji fryt:depresion. Kur me shkruhet-nuk di se pse me shkruhet-shkruej. Kur nuk me shkruhet, nuk ndjej kurrfare boshlleku apo mungese. S"ka dyshim: te perfshihem ne realitetin e gjalle te jetes ku letersia nuk asht e domosdoshme, asht vertete nji kenaqesi e pazevendesueshme me nji tjeter. Pra, te rrosh si i qenie e zakonshme, asht me te vertete gja e jashtezakonshme. Te krijuaret, ne castin fillimor, asht nji karrem qe njeriu e kafshon me pavetdije e pafajesi te plote qysh ne femijni. Me kujtohet kur mora penen ne dore per here te pare: Nuk mbaj mend se c"me sugjeronte pavetdija ime, por mendja me thoshte se duhej doemos t"u tregoja njerezve te familjes-qe shihnin tek une nji tip te ngathet e te mbyllun-, shokeve te mij, shoqeve e sidomos nji vajze qe me ngjante se ishte krijue per mue, se isha nji tip i vecante dhe i lindun per te ba gjana te medha. E bukura asht se as deri me sot askush prej ketyne njerezve te cilet me nxiten me mosbesimin e tyne, nuk kane lexue as edhe nji rresht apo varg nga proza apo poezia ime. Me kohe erdhi pendimi, me kohe vjen pendimi, por tashma asht krejtesisht e kote. Ndihesh i perdorun dhe fatkeq. Me thoni nji shkrimtar-e kam fjalen per SHKRIMTAR- qe nuk ndihet fatkeq gjysmen e dites se tij, qe nuk ndihet kafshe e zane ne kurth, qe nuk ndihet i privuem nga sa e sa gjana te mira qe ka jeta, qe nuk ndihet i mbyllun ne nje realitet qe i sherben jo atij por te tjereve, qe nuk ndihet i zane ne nji lak prej te cilit do ta shpetoje vetem vdekja. Te jesh shkrimtar asht fatalitet, ndersa te ndihesh krenar per mrekulline e aktit te krijimit letrar, asht njelloj sikur te ndihesh krenar per prangat prej te cilave nuk mund te clirohesh. Pra, krenari prej skllavi. Mazokizem. Akti i krijimit asht burgu dhe i takon shkrimtarit. Krijimi asht liria dhe u takon lexuesve. Te ndertosh realitete dhe botna te cilat nuk do t"i banosh pertej hapsires se castit te krijimit, perban nji nga format e denimit. Kur shoh shkrimtare entuziaste-dhe shoh shume-, me dhimbsen. Mplaken dhe mbeten entuziaste. Me vjen keq per ta, sepse ende nuk e kane marre vesh se c"po ndodh apo c"ka ndodhe me jeten e tyne. Thone se kane ideal, por druej se ideal nuk don te thote me krijue, por thjesht me jetue. Ne te gjitha nivelet e tij krijimi asht vetem vlere dhe veper e Zotit. Shkrimtari mbetet instrument. Nji instrument i mire, por instrument.

BRAKTISJE E KULTURES APO KULTURE E BRAKTISJES

Nga Shpetim Kelmendi

Kolona vertebrale e identitetit te nje kombi eshte kultura. Po ta shqiptosh kete shprehje, nuk mund te pretendosh se po thua ndonje gje te re a te cuditshme. Te gjithe e dine. Madje, kohe me kohe njerezit nuk pertojne te thurin gjithfare hartimesh te gjata e merzitshme mbi rolin shume te rendesishem te kultures ne jeten e nje kombi. Kultura keshtu e kultura ashtu. Kultura kendej e kultura andej. Nje gje mbetet e sigurte: eshte vetem kultura ajo qe na e kujton ekzistencen e nje kombi ne cdo faze te kalimit te tij historik. Prej ketu, nese e mendojme kulturen si nje prizem me shume faqe, s'e kemi problem ta pranojme se faqja qe shndrit me teper eshte ajo e artit. Po te sjellim ndermend qyteterimet e lashta te lindjes, perendimit e te mbare botes, ai qe na deshmon realisht nivelin e tyre te zhvillimit eshte padyshim arti. Verejme statuja, tempuj, amfiteatro, doreshkrime, pjese teatrale, poema te medha epike, piktura, afreske, pra art. E atehere themi: ja ky eshte nje komb. Por artin e bejne artistet, e kesisoj s'e kemi te veshtire te kuptojme se artistet jane skalitesit e identitetit te nje kombi. Keshtu, nese themi Dante, kemi thene Itali. Nese themi Shekspir, kemi thene Angli. Nese themi Molier, kemi thene France. Nese themi Servantes kemi thene Spanje. E keshtu me radhe. Pra, jane artiste qe na kujtojne jo vetem kombe, por edhe epoka. Kesisoj, vendet qe kane vetedije te thelle kombetare, jane identifikuar me emrat e artisteve te medhenj qe kane nxjerre nga gjiri i tyre. Kete hyrje e beme sa per te thene se arti, ai qe shenjon identitetin e vertete te nje kombi, nuk eshte bere vetvetiu me shkopin magjik apo me magjine e shkopit, por thjesht prej individesh qe e kane flijuar teresisht jeten e tyre ne sherbim te nje ideali estetik. Ajo qe ndodh ne Shqiper, s'besoj se ndodh ne ndonje tjeter vend te botes. Artisti respektohet kudo, por jo ketu. Ne kete vend eshte punuar sistematikisht per t'u shnderruar ne province qytetet tona kryesore qe kane prodhuar kulture, art e qyteterim. Eshte shume cinik fakti se politikanet dhe kandidatet per deputete, kur shkojne per te mbledhur vota ne dy qytetet tona qe e kane skalitur me se shumti identitetin tone, therrasin me megafonet e tyre: "Shkodra e kultures dhe Korca e serenatave". Por, le te flasim per njerezit. Te jesh artist ne Shqiperi eshte mese mallkim. T'i thuash dikujt se je artist, do te te shoh me percmim apo meshire. Ndokujt tjeter do t'i dukesh i kote apo parazit. E ndokujt tjeter akoma mund t'i dukesh krejtesish i rrjedhur e jashte kohe. Ne kete vend jane shnderruar thuajse ne lypsre sa e sa artiste te skenes, te figures e te letrave. Dikush eshte larguar, dikush rron me te ardhurat e nje pensioni qe s'mjafton as per minjte, dikush ka vdekur ne vetmi, dikush jeton ne zgrip te vemendjes tone, e dikush vdes cdo dite pak e nga pak nen veshtrimin tone mosperfilles. Por, rasti me skandaloz i braktisjes dhe i mosperfilljes, lidhet me figuren e shkelqyer te Frederik Rreshpjes, nje nder poeteve me te medhenj lirike te shekullit XX dhe aktualisht, poeti me i madh i gjalle. Dhe ky vleresim eshte unanim nder qarqet e artisteve te mire shqiptare. Me nivelin e tij te eperm artistik, nese nuk do te kishte fatmiresine apo fatkeqesine e te qenit shqiptar, ky poet do t'i bente nder cdo vendi te Europes. Dhe e bukura eshte se Frederik Rreshpja nuk eshte anonim; i perkthyer ne mjaft gjuhe te huaja dhe i vleresuar me nota te larta prej kritikesh amerikane, franceze, gjermane, ruse, italiane e me gjere, ai eshte nen vemendjen e cdo te huaji qe e njeh sadopak letersine e sotme shqipe. Ai eshte nen vemendjen e te gjitheve si artist, por jo si njeri. Si njeri ai vdes dite per dite e pak nga pak. Me nje koleksion semundjesh ne trup, heshturazi, ai po kalon pa u vene re, perskaj veshtrimit te shumices. Jeton ne menyre rrethanore, fle ku ta zere nata dhe ushqehet kur e si t'i rastise. Ky njeri i madh, i tkurrur ne nje shtat te paket e te kerrusur, qe eshte vete legjenda e poezise shqipe, jetoi per artin, vuajti prej tij, e tash po prej tij eshte duke u shuar dalengadale nen syte tane. Ai shfaqet e zhduket krejt papritur, ashtu si vetedija jone e debuar. Edhe dy librat e tij te fundit, te titulluar "Vetmi" dhe "Ne vetmi" pohojne per gjendjen e tij. E ne, tashme nuk e dime ku eshte shteti. Nuk e dime ku eshte Lidhja e Shkrimtareve, nuk e dime ku eshte ministria e Kultures, nuk e dime ku eshte kryeministri. Nuk e dime ku eshte presidenti. Nuk e dime ku eshte vetedija jone njerezore. E me ne fund nuk e dime ku eshte kinsedashuria jone per kulturen dhe per njerezit qe e sendertojne ate duke flijuar jeten e tyre. Por Frederik Rreshpja nuk eshte i vetmi artist fatkeq qe e pershkon tej e tej indiferencen dhe mosmirenjohjen tone kolektive. Do te ishte krejt normale qe shteti ta merrte persiper se paku mbijetesen e tyre fizike. Individe te tille e shuan jeten e tyre per t'i bere sadopak drite fytyres se identitetit tone kulturor e kombetar, ndaj, me e pakta, meritojne te rrojne si te njerez.

Koha jone - E Hene, 07 Nentor 2005

BISEDE ME POETIN E MADH FREDERIK RRESHPJA

Kjo ide ka egzistuar qekur isha i ri por, sikurse edhe sot, nuk me ka bere kurrfare pershtypjeje, sepse jam njeri pa ambicje. Si njeri qe jam marre me politike qe heret, une as nuk skuqem e as nuk zverdhem, e mund te them se pika ime me e forte eshte ana morale, me ane te se ciles une e mbaj jeten hekurisht te paster. Per fat te mire ne kete drejtim nuk kam pesuar ndonje goditje, por nga komuniteti mund te presesh cdo gje. Komunistet nuk me kane ngare ne kete pike, sepse ata nuk kane asnje personalitet te letrave qe mund te me kundervihet mua. Jam shume i ashper ne pene dhe kam shume miq.

A e ndjeni veten ne lartesine e vleresimit si mjeshter i poezise?
E kam degjuar kete nga personalitete te vendit, por une jam njeri pa ambicje. Megjithate ue e di se cfare shkruaj.

Nga poetet e realizmit socialist, a mendon se ka tjere te mbijetuar?
Ndoshta Sadik Bejko dhe Faslli Haliti. Te tjeret kane mbetur ne rruge.

Cili eshte vendi i poezise ne menyren tande te te jetuarit?
Kam mbi pesedhjete vjet qe shkruaj poezi dhe synoj te shkruaj cdo dite. Lufta ime qendron ne zgjerimin e fjalorit poetik dhe ne persosjen e stilit. Jashte modestive, tashme une mund te flas per nje stil. Une kam qene nje poet i vetedijshem e punetor dhe kam braktisur cdo gje per poezine. Ne punen time laboratorike, perpiqem ta gjej poetiken ne cdo objekt apo ngjarje. Njehere pata shkruar poezi per nje biciklete qe kish mbetur ne rruge. Mandej kete biciklete ia dorezova te zotit duke kryer keshtu detyren time si qytetar por jo si poet.

Pra, ti beson se, ne mundesi, poezia gjendet kudo?
Kudo. Sipas zbulimeve te fundit poezia qendron ne tru, jo ne zemer, dhe lidhet me inteligjencen. Nuk mendoj se egziston ndonje fushe e pelqyeshme e dijes njerezore qe nuk e permban poezine. Per mua Ajnshtajni eshte nje poet i madh. Por, qe te gjithe filozofet jane poete, kjo tanime eshte pranuar me kohe.
Ndokush mund te mos jete dakord me keto pikepamje
Atehere mund te bejme edhe nje polemike per te shitur gazetat, por une jam i njohur si njeri me dore te rende.

A jeni ne kontakt me ate qe po ndodh sot ne poezine shqipe?
Pyetja duhet te ishte vjershat shqipe". Ka ca individe te sponsorizuar nga mamate ose miqte e tyre, qe na servirin ca libra te shkruar me gjuhe kuzhine. Pirroja i Molloseve u pati thene ushtareve te tij: Ata qe kane frike le te ikin ne shtepi". Po perse keshtu, madheri?"-e pati pyetur gjenerali i tij, Arist. Sepse me keta do humbnim luften".qe pergjigjur Pirroja. Ju zoti Kelmendi, qe mesa di jeni njohes i mire i poezise shqipe dhe asaj boterore, e keni fare te qarte se libra te tille na diskreditojne. Nuk mbahet poezia shqipe me dymbedhjete emrat qe ka renditur miku yne i perbashket G. Krasniqi. E kam fjalen per antologjine e tij, te cilen nuk e kuptoj se perse zoti Hans Joachim Lanksch e quan punim te shkelqyer. Kuptohet, ne nuk kemi gje me ate zoteri qe, gjithsesi, ka bere nje pune te nevojshme.

Si mendon se do mund te perparonte poezia shqipe?
Duke i goditur autoret e dobet, sepse ne nuk kemi nevoje per variantin shto uje, shto miell". Une, pak me vone, mbasi ti"i kem bere nje studim te hollesishem vellimeve te fundit poetike te botuar, kam ndermend te hartoj nje liste me librat e nevojshem dhe ata te panevojshem.

Cfare u keshillon poeteve me te rinj?
Njehere me ka qelluar te degjoj kete shprehje te A. Tufes: Poetet pleq shkruajne per pension. Zoti Tufa dikur ka qene nje poet i talentuar, por tani ka zene pozicionin e nje njeriu qe ben lufte brezash. Nuk kam lexuar ne shtypin italian qe te jete thene nje shprehje e tille per poetin plak Mario Luzi. Poetet pleq fillojne me Homerin, Arkilokun, Anakreontin, Xhelaludin Rumin dhe Geten, lirikun me te madh te botes qe ne moshen 82 vjec vijonte te shkruante poezi dashurie. Ne sot kemi poete pleq si Fatos Arapi, nje mjeshter, Pano Taci dhe i intervistuari. Mosha dhe pervoja ime e gjate ne poezi me japin mundesine t"i pergjigjem pyetjes suaj. Poetet e rinj nuk duhet te behen pleq por te rrezatojne rini dhe force, gje qe eshte edhe detyre e cdo qytetari, te studiojne tropet e figurat letrare si dhe te mos shkruajne duke perdorur gjuhen e kuzhines. Nuk kam ndermend ta godas zotin Tufa, por mbase nje dite do t"i analizoj librat e tij.

A nuk mendoni se kjo do te ishte detyra e ndonje kritiku?
Une kam punuar shume ne kritike dhe madje me sukses. Edhe dicka tjeter: poetet e rinj duhet te lexojne sa me shume dhe te vrojtojne jeten ne te gjitha aspektet e saj. Eshte e vertete qe kete shprehje e ka thene Enver Hoxha, por dihet se ai ishte kriminel por jo dhe budalla.

Cfare marredheniesh keni me poetet shqiptare, sepse jo rralle ju shiheni vetem ose i shoqeruar prej njerezish qe s"kane te bejne fare me poezine?
Une jam mik me te gjithe poetet, por sidomos me Moikom Zeqon, Shpetim Kelmendin, Sadik Bejkon, Faslli Halitin, Mimoza Ahmetin. Si shkodran, jam i hapur me kedo dhe meqe kam pesedhjete vjet ne Tirane, njoh gjysmen e ketij qyteti, perfshire ketu edhe dy lideret e partive politike me te medha shqiptare.

Pra, nuk ndihesh i vetmuar?
Shkrimtari ndjehet i vetmuar gjithmone.

Disa te dhena mbi veten?
Kam lindur ne qytetin e Shkodres me 19 korrik 1940, ne nje familje te vjeter patriotesh. Jam shenja e Gaforres, packa se nuk besoj ne ato qe me parathote kjo shenje. Hobet e mia jane Kimia, Mjekesia dhe Piktura.

Sa ndikon femijnia ne jeten e poetit?
Heminguej thote se mund te behet shkrimtar i mire vetem ai qe ka patur nje femijni te keqe. Mua kjo me duket e gabuar. Kam patur nje femijni shume te lumtur, parajsore, qe me mundon.

Kthehesh shpesh ne femijni?
Shume shpesh. Kam qene shume sentimental, gje qe fatkeqesisht e vuaj akoma. Kam qene i semure, i dashuruar pas luleve, prane te cilave me pelqente dhe te flija. Nena me merrte me kujdes dhe i thoshte babait: Do na vdese ky cun! Do hidhet ne pus!". Me vone, nena vuajti shume per shkakun tim duke rendur mbas meje neper tere burgjet shqiptare. E kam thene ne nje poezi se nena ime ka qene shenmeria ime, dhe jam i lumtur qe nuk ia kam prishur kurre.

Mund te thuhet se Shkodra eshte qyteti mbi te cilen eshte shtrire pothuaj tere gjeografia juaj poetike, edhe pse tashti nuk jetoni me atje.
Duhet thene se ne Tirane kam ardhur sapo me vdiq nena. Shkodra ne saje te grave dhe burrave te shquar, hyn ne listen e qyteteve me te shkelqyer te botes. Nuk kam bere kurre ndonje gje te madhe per kete qytet, sepse s"e kam ndjere veten te denje. Ne shtepine ku kam lindur dhe banuar une, kane pase jetuar dikur Dede Gjo Luli dhe Hile Mosi.

Bisedoi: Shpetim Kelmendi

| Prapa |